Tiếng nói và chữ viết là những thành tố cốt lõi làm nên bản sắc của mỗi cộng đồng. Với dân tộc Mường, ngôn ngữ không chỉ phục vụ giao tiếp mà còn lưu giữ kho tàng tri thức dân gian, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, văn học truyền miệng và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong bối cảnh đời sống xã hội ngày càng biến đổi, việc nghiên cứu và chuẩn hóa hệ thống chữ viết có ý nghĩa thiết thực đối với công tác bảo tồn di sản văn hóa.
Bộ sách học tiếng và chữ Mường, góp phần hỗ trợ việc học tập, sử dụng tiếng Mường và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộcChuẩn hóa để lưu giữ tiếng Mường
Bộ chữ dân tộc Mường tỉnh Thanh Hóa được xây dựng trong khuôn khổ Đề án “Bảo tồn, phát huy và phát triển tiếng nói, chữ viết, trang phục, nghề truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Thanh Hóa đến năm 2030”. Sau quá trình nghiên cứu, xây dựng, Bộ chữ đã được UBND tỉnh phê chuẩn để sử dụng phục vụ các hoạt động nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn, biên soạn và phát huy tiếng nói, chữ viết cùng những giá trị văn hóa của dân tộc Mường.
Theo tài liệu kèm theo quyết định, Bộ chữ gồm 29 chữ cái, được xây dựng nhằm thể hiện hệ thống âm của tiếng Mường. Cấu trúc ngữ âm được nghiên cứu tương đối đầy đủ, gồm 23 phụ âm đầu, 10 phụ âm cuối, 2 âm đệm, 14 nguyên âm và 142 vần.
Một điểm đáng chú ý là hệ thống chữ viết sử dụng 7 dấu thanh, trong đó có dấu sắc kép (”) được xác định là dấu đặc biệt, gắn với đặc điểm phát âm của tiếng Mường. Cùng với hệ thống chữ cái và âm vị, tài liệu cũng quy định các nguyên tắc về chính tả, ngữ pháp, viết hoa, dấu câu và cách đặt dấu thanh.
Việc quy định tương đối cụ thể các thành phần của hệ thống chữ viết cho thấy mục tiêu không dừng ở việc tạo ra một bộ ký tự để ghi âm tiếng Mường, mà hướng tới xây dựng một công cụ có tính thống nhất, thuận lợi cho nghiên cứu, biên soạn tài liệu và lưu giữ ngôn ngữ.
Gìn giữ một phần ký ức văn hóa
Trong kho tàng văn hóa Mường, ngôn ngữ chứa đựng nhiều lớp ký ức cộng đồng. Từ những câu tục ngữ, dân ca, truyện kể dân gian đến các nghi lễ, phong tục, luật tục và tri thức về đời sống, nhiều giá trị văn hóa được truyền tải thông qua tiếng nói. Khi ngôn ngữ được bảo tồn, những tri thức và ký ức gắn với ngôn ngữ cũng có thêm cơ hội được lưu giữ.
Bởi vậy, việc nghiên cứu và xây dựng Bộ chữ dân tộc Mường có thể xem là một bước trong quá trình bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể. Chữ viết, khi được sử dụng phù hợp, sẽ hỗ trợ việc ghi chép, tư liệu hóa những giá trị văn hóa vốn chủ yếu được trao truyền bằng hình thức truyền miệng.
Đây cũng là cơ sở để các nhà nghiên cứu, cán bộ văn hóa và cộng đồng Mường thuận lợi hơn trong việc sưu tầm, biên soạn, lưu trữ các tư liệu về tiếng nói và văn hóa Mường. Về lâu dài, những tư liệu được ghi chép có hệ thống sẽ góp phần hạn chế nguy cơ mai một của các giá trị văn hóa truyền thống trước những biến đổi của đời sống hiện đại.
Dạy và học tiếng dân tộc Mường góp phần nâng cao hiệu quả công tác dân vận, tuyên truyền, vận động, tăng cường kết nối với đồng bào dân tộc thiểu số và miền núiĐặt Bộ chữ trong phạm vi phù hợp
Quyết định của UBND tỉnh Thanh Hóa đồng thời làm rõ một điểm quan trọng: việc phê chuẩn Bộ chữ không đồng nghĩa với việc xác định đây là bộ chữ cổ truyền đã từng được lưu hành và sử dụng rộng rãi trong cộng đồng dân tộc Mường.
Cách xác định này có ý nghĩa về mặt khoa học và quản lý. Bộ chữ được phê chuẩn trước hết là kết quả của quá trình nghiên cứu, xây dựng nhằm phục vụ yêu cầu bảo tồn và phát huy tiếng nói, chữ viết của người Mường trong điều kiện hiện nay. Việc sử dụng Bộ chữ cũng phải tuân thủ đúng mục đích, phạm vi và các quy định của pháp luật.
Bên cạnh đó, Bộ chữ không thay thế thẩm quyền của cơ quan Trung ương trong việc quy định chương trình giáo dục, tài liệu dạy học và tổ chức dạy học tiếng dân tộc thiểu số tại các cơ sở giáo dục. Điều này cho thấy việc phê chuẩn Bộ chữ của địa phương cần được đặt trong tổng thể chính sách của Nhà nước về bảo tồn, phát huy tiếng nói, chữ viết các dân tộc thiểu số.
Theo quyết định, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Thanh Hóa được giao chủ trì quản lý, hướng dẫn, khai thác và sử dụng Bộ chữ; đồng thời phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh, Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh cùng các cơ quan, đơn vị, địa phương đẩy mạnh tuyên truyền, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị của Bộ chữ.
Từ văn bản đến đời sống
Một bộ chữ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt trong đời sống của cộng đồng. Vì vậy, sau khi được phê chuẩn, vấn đề quan trọng là tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện tư liệu, xây dựng phương thức sử dụng phù hợp và khuyến khích cộng đồng tham gia vào quá trình bảo tồn tiếng Mường.
Đặc biệt, thế hệ trẻ cần được xem là chủ thể quan trọng trong quá trình trao truyền. Việc số hóa tư liệu, biên soạn sách, tài liệu nghiên cứu, xây dựng các nguồn tư liệu phục vụ hoạt động văn hóa cộng đồng cũng có thể mở ra những hướng đi mới để tiếng nói và chữ viết Mường hiện diện trong đời sống hôm nay.
Đồng bào dân tộc Mường ở Thanh Hóa tham gia hoạt động văn hóa truyền thống, góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộcUBND tỉnh cũng quy định Sở Giáo dục và Đào tạo chịu trách nhiệm về tính chính xác, khoa học, đầy đủ của Bộ chữ cùng hồ sơ, tài liệu chuyên môn liên quan. Nếu phát sinh yêu cầu sửa đổi, bổ sung, cơ quan này có trách nhiệm chủ trì nghiên cứu và báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.
Từ một quyết định hành chính, Bộ chữ dân tộc Mường mở ra thêm một hướng tiếp cận đối với di sản: bảo tồn không chỉ là giữ lại những gì đã có, mà còn phải tạo công cụ để di sản được tư liệu hóa, nghiên cứu và tiếp tục trao truyền. Với tiếng nói và chữ viết, đó chính là cách lưu giữ tiếng vọng văn hóa của cộng đồng qua thời gian, để di sản không chỉ nằm trong ký ức mà tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống hôm nay và mai sau./.
