Một góc xã Phiêng Khoài, tỉnh Sơn LaNhững thành quả giai đoạn 2021-2025
Sơn La là tỉnh miền núi, biên giới với hơn 1,3 triệu dân, trong đó hộ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 78,97% tổng số hộ. Địa bàn rộng, dân cư phân tán, nhiều khu vực có địa hình phức tạp khiến việc đầu tư hạ tầng, cung cấp dịch vụ thiết yếu và tổ chức sản xuất ở vùng sâu, vùng xa luôn khó khăn và tốn kém.
Trong điều kiện đó, những kết quả của Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025 (Chương trình MTQG 417) có ý nghĩa rất lớn. Sơn La đã hoàn thành 17 mục tiêu, chỉ tiêu quan trọng: Tỷ lệ giảm nghèo trong đồng bào dân tộc thiểu số bình quân đạt 3,88%/năm, cao hơn mục tiêu 3%/năm; thu nhập bình quân đầu người của chủ hộ là người dân tộc thiểu số đạt 39,2 triệu đồng/người. 100% xã có đường ô tô đến trung tâm xã được rải nhựa hoặc bê tông; 80,43% bản có đường đến trung tâm được cứng hóa; tỷ lệ hộ dân được sử dụng điện lưới quốc gia và các nguồn điện phù hợp đạt 99,5%...
Người dân xã Sốp Cộp tích cực trồng cây cà phê để phát triển kinh tế gia đìnhTuy nhiên phía sau những chỉ tiêu đã hoàn thành vẫn có những khoảng trống phát triển cần tiếp tục giải quyết. Toàn tỉnh còn 28.212 hộ nghèo, trong đó 27.433 hộ là đồng bào dân tộc thiểu số, chiếm 97,23%; trong 22.789 hộ cận nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm tới 98,39%. Một số mục tiêu khó cũng chưa giải quyết đạt như kỳ vọng, chẳng hạn hỗ trợ đất ở mới thực hiện được 51/1.705 hộ; hỗ trợ đất sản xuất, chuyển đổi nghề mới thực hiện 350/14.987 hộ; mục tiêu giảm 50% số xã, thôn bản đặc biệt khó khăn chưa hoàn thành... Những con số đó cho thấy, khi những nhu cầu dễ giải quyết dần được đáp ứng, phần còn lại thường là những vấn đề khó nhất, nằm ở những địa bàn khó nhất và liên quan đến những nhóm dân cư khó tiếp cận nhất.
Từ nguyên tắc thành phương thức tổ chức thực hiện Chương trình MTQG 417
Bước sang giai đoạn 2026-2030, vấn đề cần quan tâm không chỉ là Nhà nước sẽ tiếp tục dành bao nhiêu nguồn lực cho Sơn La, mà còn là nguồn lực hữu hạn đó sẽ được ưu tiên giải quyết những nhu cầu nào, ở đâu và ai tham gia quyết định? Đây chính là lúc phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” cần đi từ nguyên tắc thành phương thức tổ chức thực hiện Chương trình MTQG 417.
Người dân bản Pạ Lò, xã Mường Chiên đã trồng được khoảng 60 ha cây dược liệu trồng dưới tán rừng để phát triển sinh kếCuộc rà soát, đánh giá của Sơn La về những nhu cầu cấp thiết cần thực hiện trong Chương trình MTQG 417 cho thấy địa phương cần tổng nhu cầu vốn khoảng 2.879 tỷ đồng để giải quyết một số vấn đề tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Nổi lên vấn đề nước sinh hoạt. Sơn La cần khoảng 1.423 tỷ đồng, chiếm gần một nửa tổng nhu cầu cấp thiết, chủ yếu để đầu tư các công trình nước sinh hoạt tập trung tại các xã, bản đặc biệt khó khăn. Tương tự, Sơn La đã có 99,5% số hộ được sử dụng điện lưới quốc gia và 99% số hộ sử dụng điện thường xuyên, an toàn. Tỉnh chỉ còn phải giải quyết cho 0,5% số hộ chưa được sử dụng điện lưới quốc gia và khoảng 1% số hộ chưa được sử dụng điện sinh hoạt thường xuyên, an toàn. Tuy vậy, đây sẽ là phần khó nhất, vì các hộ này sống phân tán, cách xa lưới điện quốc gia, khiến suất đầu tư lớn và triển khai gặp nhiều khó khăn. Dự kiến tỉnh cần khoảng 100 tỷ đồng để giải quyết vấn đề điện sinh hoạt.
Ngoài ra, Sơn La cần khoảng 1.356 tỷ đồng để giải quyết những nhu cầu thiết yếu khác, như: thiếu đất ở, nhà ở; quy hoạch, sắp xếp và bố trí ổn định dân cư; hỗ trợ đất sản xuất cho các hộ phải thay đổi chỗ ở; hỗ trợ kinh phí di chuyển đến nơi tái định cư; xây mới hoặc cải tạo công trình chống sạt lở tại những khu vực có nguy cơ cao, trực tiếp đe dọa khu dân cư và trường học.
Chính từ những nhu cầu thiết yếu đó mà phương châm “dân biết, dân bàn” càng cho thấy ý nghĩa thực chất trong quá trình xác định thứ tự ưu tiên đầu tư. Bởi không ai khác, chỉ có chính người dân mới biết rõ nhất vào mùa khô nơi nào thiếu nước; tuyến cấp nước nào thường xuyên hư hỏng; hộ nào chưa có điện ổn định; điểm dân cư nào đang đứng trước nguy cơ sạt lở; gia đình nào thực sự cần di chuyển và nơi tái định cư nào phù hợp với sinh kế của họ…
“Dân biết” là người dân có quyền được biết địa phương có bao nhiêu nguồn lực, có thể làm những gì, đồng thời không thể cùng lúc đáp ứng tất cả mọi nhu cầu. Vì thế “dân bàn” là cùng nhau lựa chọn thứ tự ưu tiên. Khi nguồn lực không đủ đáp ứng mọi nhu cầu cùng một lúc thì việc tham gia thảo luận xác định việc gì cần làm trước chính là một biểu hiện thiết thực nhất của quyền làm chủ của nhân dân.
Đồng bào giúp nhau làm nhà ở ở bản Nà Há, xã Nậm Lầu “Dân làm” không nên chỉ được hiểu là người dân góp ngày công, hiến đất hay góp vật liệu. Cao hơn, đó là khả năng tham gia quản lý và chịu trách nhiệm đối với kết quả đầu tư. Với những công trình quy mô nhỏ, kỹ thuật đơn giản, cộng đồng hoàn toàn có thể tham gia sâu hơn vào quá trình thực hiện. Trên thực tế, tỉnh Sơn La đã ban hành đầy đủ các văn bản hướng dẫn thực hiện những dự án đầu tư xây dựng quy mô nhỏ, tính chất kỹ thuật đơn giản, có sự tham gia của người dân theo quy định để thực hiện nội dung thành phần, nội dung trong Hợp phần 2 của Chương trình MTQG 417.
“Dân kiểm tra, dân giám sát” cũng phải gắn với những việc rất cụ thể: công trình có đúng thiết kế không, đối tượng hỗ trợ có đúng không, kinh phí của Chương trình được sử dụng như thế nào, công trình sau đầu tư có hoạt động hay không...
Và “dân thụ hưởng” không nên kết thúc ở thời điểm bàn giao công trình. Một công trình cấp nước chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có người vận hành, có kinh phí bảo trì và cộng đồng có trách nhiệm giữ gìn. Một điểm tái định cư chỉ thành công khi người dân đến nơi ở mới có sinh kế ổn định… Như vậy, 6 khâu: “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” thực chất tạo thành một chu trình khép kín nhằm nâng cao hiệu quả của đầu tư công với sự tham gia của cộng đồng.
Giai đoạn 2026-2030, tổng nhu cầu vốn ngân sách nhà nước mà Sơn La xác định cho Chương trình MTQG 417 lên tới gần 19.883 tỷ đồng. Vấn đề là nguồn vốn hỗ trợ luôn hạn chế so với nhu cầu thực tế và chính khoảng cách đó đặt ra yêu cầu phải lựa chọn chính xác các thứ tự ưu tiên đầu tư. Không ai khác, chính cộng đồng cần được tham gia để quyết định những thứ tự ưu tiên đầu tư. Khi đó, phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” cần được phát huy mạnh mẽ. Điều này cũng phù hợp với bài học mà Sơn La tự rút ra sau giai đoạn 2021-2025, đó là phải thực hiện nghiêm dân chủ ở cơ sở; phát huy quyền làm chủ của Nhân dân; khơi dậy tinh thần tự lực, tự cường và từ bỏ tư duy trông chờ, ỷ lại vào sự hỗ trợ của Nhà nước.
