Sức hút đặc biệt từ điệu múa bát của người Tày

Điểm thú vị của múa bát chính là việc sử dụng bát và đũa gõ vào nhau tạo thành âm thanh khi biểu diễn. Người phụ nữ thường cầm đôi bát sứ, với hai chiếc đũa tre để gõ nhịp trong khi di chuyển và biểu diễn. Những động tác múa linh hoạt, đòi hỏi sự điều chỉnh chính xác và đồng bộ giữa những người bạn diễn, tạo nên một bức tranh sinh động, mang màu sắc riêng trong văn hóa truyền thống của người Tày.

Điệu múa mở đầu bằng những bước đi chậm, đội hình vòng tròn hoặc bán nguyệt. Người múa thực hiện các động tác gõ, lắc, xoay, nâng, hạ bát nhịp nhàng, tạo nên âm thanh trong trẻo, vui tai. Múa bát thường được biểu diễn theo nhóm từ 4 đến 12 người. Từng động tác múa đều có tiết tấu rõ ràng, gắn với tiếng tính tẩu, tiếng hát lượn.

Múa bát hình thành từ đời sống sinh hoạt và lao động sản xuất của người Tày. Cũng có ý kiến cho rằng, điệu múa này bắt nguồn từ việc mô phỏng hoạt động ươm tơ, dệt vải, vốn là một nghề thủ công truyền thống từng giữ vị trí quan trọng trong đời sống kinh tế của người Tày xưa. Trong quá trình ươm tơ, chiếc bát được dùng để nén và giữ kén tơ, đôi đũa dùng để khuấy đều nhằm tạo thành những sợi tơ mảnh, dai. Những động tác đảo tay nhịp nhàng, liên tục ấy, qua bao đời, đã được đồng bào khéo léo cách điệu, nghệ thuật hóa thành điệu dân vũ đặc sắc. Cũng có quan điểm cho rằng, múa bát có nguồn gốc từ các nghi lễ nông nghiệp, đặc biệt là nghi lễ cầu mùa, lễ mừng cơm mới của người Tày.

Chiếc bát là vật dụng quen thuộc của bữa cơm gia đình, khi bước vào không gian lễ hội mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Đó là chiếc bát đựng hạt thóc, hạt gạo tượng trưng cho thành quả lao động, cho sự no ấm, đủ đầy. Cầm bát trên tay để múa, người Tày gửi gắm ước vọng mùa màng tươi tốt, gia đình ấm êm, bản làng sung túc. Động tác nâng bát, xoay bát, gõ nhịp vào nhau tạo âm thanh khẽ mà chắc như nhịp đập của lao động và sự sinh tồn. Những thanh âm “lách cách... lách cách...” lúc trầm, lúc bổng vang lên theo nhịp gõ từ đôi tay lao động cần cù như lời tâm tình về nỗi nhọc nhằn của nghề nông, nhưng cũng đầy niềm vui và khát vọng.

Ở góc nhìn văn hóa, múa bát không đơn thuần là tiết mục giải trí. Nó phản ánh triết lý sống cộng đồng của người Tày. Khi nhiều bàn tay cùng nâng những chiếc bát giống nhau, sự bình đẳng được khẳng định một cách tự nhiên. Mọi người hòa vào một nhịp điệu chung như cách họ cùng nhau phát nương, cấy lúa, dựng nhà... Đáng chú ý, múa bát do người phụ nữ đảm nhiệm. Hình ảnh người mẹ, người chị gắn với căn bếp, với bữa cơm gia đình được nâng lên thành biểu tượng gìn giữ ngọn lửa ấm trong nhà, trong bảo tồn văn hóa. Phụ nữ không chỉ nuôi dưỡng gia đình mà còn nuôi dưỡng ký ức cộng đồng qua điệu múa truyền thống.

Múa bát của người Tày là điệu múa cổ đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Các xã phía Bắc của tỉnh Thái Nguyên đang rất chú trọng nhân rộng các câu lạc bộ múa bát của người Tày. Trong dịp Chào Xuân Giáp Thìn 2024, nhiều lễ hội ở Thái Nguyên, Bắc Kạn (cũ) đã đưa múa bát thành tiết mục chủ đạo, như: Hội Lồng tồng Ba Bể, Hội Xuân ATK Chợ Đồn… Đặc biệt, tại Lễ khai mạc “Tuần Văn hóa - Du lịch tỉnh Bắc Kạn năm 2024”, lần đầu tiên 1.000 nghệ nhân và học sinh đã trình diễn màn múa bát, để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng khán giả và du khách.

Giữa những biến động của đời sống đương đại, điệu múa bát mộc mạc của người Tày ở Thái Nguyên vẫn có sức hút lạ kỳ. Không gian múa bát vì thế đã không chỉ diễn ra trong lễ hội mà còn là lời chào mến khách tại các homestay, là bài học thực hành văn hóa quý báu dành cho thế hệ trẻ trong trường học.