Tản mạn về hoa sen

Vào mùa sen nở rộ, nhiều người Việt thường dâng hoa sen lên ban thờ, bởi hoa có vẻ đẹp thanh tao, hương thơm thuần khiết. Hoa sen là hình tượng xuất hiện trong mỹ thuật truyền thống của người Việt từ rất sớm. Sen được vẽ, tạo hình ở nhiều nơi thờ tự hoặc trên các công trình văn hóa cộng đồng, và được trồng, nhân giống trong nhiều ao, đầm. Mùa sen, những ao sen, đầm sen xanh mướt lá, hương hoa thơm dịu cả một vùng quanh chùa khiến không gian thờ tự trở nên tĩnh tại, tôn lên sự linh thiêng và cảm giác kết nối giữa con người với thế giới tâm linh. Biểu tượng hoa sen được vẽ, điêu khắc trên nhiều đồ thờ cúng của người Việt.

Hoa sen đi vào trong thơ ca, nghệ thuật người Việt rất dung dị, từ những câu ca dao tỏ tình rất đời như: “Hôm qua tát nước đầu đình/Để quên chiếc áo trên cành hoa sen/Em được thì cho anh xin/Hay là em để làm tin trong nhà?” đến câu thơ ca ngợi tình yêu quê hương đất nước và so sánh với phẩm chất con người: “Trong đầm gì đẹp bằng sen/Lá xanh, bông trắng lại chen nhị vàng/Nhị vàng, bông trắng, lá xanh/Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”, và câu thơ ca ngợi công lao của Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại: “Tháp Mười đẹp nhất hoa sen/Việt Nam đẹp nhất có tên Bác Hồ”...

Trong nghệ thuật chạm, trổ và thêu thùa thuộc lĩnh vực kim hoàn, thời trang, hình ảnh hoa sen được vẽ, thêu trên trang phục và chạm khắc trên đồ trang sức thể hiện sự cao quý, sang trọng của người dùng. Người nghệ nhân tạo ra các sản phẩm này phải có con mắt tinh tường và đôi tay vô cùng khéo léo mới có thể tạo ra những sản phẩm đẹp, giá trị. Bởi vẽ sen tưởng dễ mà không dễ. Cánh sen vừa có độ mềm mại, vừa thể hiện sự cứng cỏi tựa như lòng bàn tay hứng lấy tinh túy của đất trời. Màu sắc bông sen có sự chuyển dịch rất tinh vi từ đầu mũi hoa đến cuống hoa. Thân hoa chỉ có một cành đơn độc, mảnh dẻ đỡ lấy cả bông sen to gấp nhiều lần thân nhưng lại vô cùng vững chãi trước gió mưa. Vẽ, chạm, khảm, điêu khắc sen phải thể hiện đầy đủ được sự mạnh mẽ, cứng cỏi, sự mềm mại và thanh khiết... Vì thế, với những sản phẩm thủ công tinh xảo, những nghệ nhân gạo cội sẽ không tùy tiện, mà thường dành tâm huyết, sự kỳ công, tỉ mỉ, quý trọng... để tạo ra những tác phẩm nghệ thuật giá trị có hình ảnh hoa sen.

Trong tinh hoa ẩm thực Việt, sen thực sự trở thành một nghệ thuật. Tất cả các bộ phận của cây sen đều là nguyên liệu quý giá. Riêng đối với hoa sen: Cánh sen là nguyên liệu món ăn như dùng để hấp cùng xôi, hấp cùng thịt, làm nộm, trang trí món ăn trở nên đẹp và cuốn hút; làm “đĩa” đựng bánh tráng miệng...; Nhị sen được dùng để ướp trà; Hạt sen dùng nấu nhiều món bổ dưỡng; Tâm sen dùng làm trà và thuốc an thần...

Nghệ thuật thưởng trà sen của người Việt được nhà văn Nguyễn Tuân miêu tả đến độ “thượng đẳng” trong tuyển tập Vang bóng một thời. Nhà văn miêu tả, để thưởng thức trà sen, phải hiểu rõ quy trình nở của hoa sen. Mỗi bông sen thường nở và giữ bông được đôi ba ngày. Vì vậy, phải chọn bông sen mới nở, vào chiều tối, khi bông sen hơi khum lại, đem nắm trà ngon thả vào trong lòng bông sen. Đêm đến, hoa sen sẽ ngậm lại, hương thơm từ đài sen, nhị sen và cánh sen thẩm ngấm vào từng tép trà. Ngày hôm sau, người thưởng trà phải dậy từ khi sương còn đọng, khẽ chèo thuyền ra nghiêng lá sen chắt lấy nước sương trong vắt vào ấm đem về đun. Khi bông sen bọc trà hé nở lại, khẽ nghiêng bông để rũ những tép trà thấm đẫm hương sen mang về ủ với nước sương trên lá sen đun sôi.

Hiện nay, để đáp ứng nhu cầu thưởng trà sen giữa cuộc sống bộn bề, người Việt đã sáng tạo nên món trà ướp bông sen, đóng gói, hút chân không và cấp đông để giữ nguyên hương vị. Sản phẩm trà ướp bông sen đang trở thành thức quà quý giá được người dân yêu thích tìm mua làm quà biếu.

Dọc theo mọi miền đất nước, hoa sen sinh trưởng theo cụm trong các đầm, ao tựa như tính cố kết cộng đồng. Mùa sen nở rộ, hương sen thanh khiết lan tỏa rất xa trong không gian, làm cho con người có cảm giác thư thái, tĩnh tại hơn giữa cuộc sống bộn bề. Ở Miền Bắc, sen thường nở rộ từ tháng 5 đến tháng 9 Dương lịch. Ở Miền Nam, sen có thể nở quanh năm và nở rộ nhất vào khoảng tháng 7 đến tháng 10 Âm lịch.

Chẳng phải ngẫu nhiên mà sen được ví von với cốt cách của người quân tử. Đặc tính về sự sinh trưởng và vẻ đẹp thanh khiết của sen là lời nhắc nhở con người giữ vững nhân cách, phẩm giá trước nghịch cảnh. Dù nằm sâu trong bùn lầy, dù trải qua khó khăn, khắc nghiệt của mùa khô hạn, nhưng sen không dễ dàng chết đi, mà luôn mạnh mẽ vươn lên, rạng rỡ, thanh cao. Sâu thẳm trong tâm thức nhiều người Việt Nam, sen là Quốc hoa, là biểu tượng văn hóa truyền thống và hiện đại./.