Tết “Pây Tái” - Nét đẹp hiếu nghĩa của người Tày

Theo phong tục, vào dịp rằm tháng Bảy, người phụ nữ sau khi lấy chồng cùng chồng và các con trở về nhà bố mẹ đẻ. Thời gian chuẩn bị có thể bắt đầu từ những ngày trước rằm. Lễ vật mang về nhà ngoại thường có đôi vịt, bánh truyền thống, hoa quả, rượu và những sản vật do gia đình chuẩn bị. Trong đó, vịt là lễ vật gần như không thể thiếu trong mâm cỗ Pây Tái. Người Tày lưu truyền câu: “Bươn chiêng kin nựa cáy, bươn chất kin nựa pết”, nghĩa là Tết tháng Giêng ăn thịt gà, Tết tháng Bảy ăn thịt vịt. Từ đó, món vịt trở thành một dấu hiệu dễ nhận biết trong mâm cỗ rằm tháng Bảy của nhiều gia đình Tày.

Bên cạnh thịt vịt, bánh Pẻng tải cũng là thức quà thường xuất hiện trong dịp này. Bánh có thể được làm từ lá gai, củ chuối hoặc nguyên liệu truyền thống khác. Gạo được chuẩn bị, ngâm và chế biến công phu, nhân bánh thường có đậu xanh hoặc lạc. Những ngày trước Tết, các thành viên trong gia đình cùng chuẩn bị nguyên liệu, làm bánh, sửa soạn mâm cỗ. Ngoài ra, những món ăn khác như xôi, rau rừng, măng, thịt quay cũng được chuẩn bị để làm phong phú thêm bữa cơm đoàn tụ. Những khác biệt về món ăn, lễ vật giữa các vùng không làm thay đổi ý nghĩa chính của Pây Tái: đó là ngày con cháu trở về với gia đình bên ngoại.

Đằng sau lễ vật và mâm cơm ngày Tết là một quan niệm về đạo hiếu đã được trao truyền qua nhiều thế hệ. Theo phong tục truyền thống, sau khi lấy chồng, người phụ nữ dành phần lớn thời gian chăm lo gia đình nhà chồng và gia đình nhỏ của mình, nên những dịp trở về nhà mẹ đẻ càng trở nên có ý nghĩa. Pây Tái là dịp để người con gái thăm hỏi, tạ ơn cha mẹ, và đây cũng là dịp cùng anh chị em sum họp, tưởng nhớ ông bà, tổ tiên. Với người chồng, việc cùng vợ trở về nhà ngoại, chuẩn bị lễ vật và tham gia bữa cơm gia đình cũng thể hiện sự trân trọng đối với cha mẹ bên vợ.

Anh Ma Văn Thăng, xã Ba Bể (tỉnh Thái Nguyên) cho biết: Trước ngày Tết Pây Tái, anh Thăng chủ động đặt đôi vịt cổ xanh nuôi thả suối để mang về nhà ngoại, vợ anh chị Hương chuẩn bị gạo để làm bánh Pẻng tải và nhiều loại bánh khác nhau. Đến đúng này rằm, vợ chồng anh lại đưa các con về nhà bố mẹ vợ, cùng gia đình chuẩn bị mâm cơm và làm lễ. Pây Tái không đơn thuần là một ngày về thăm nhà ngoại mà còn là dịp để mọi người nghỉ công việc, gặp gỡ người thân. Trong bữa cơm, người lớn tuổi kể lại những câu chuyện về dòng họ, về người đi trước cho con trẻ nghe. Những việc làm tưởng như giản dị ấy lại chính là cách phong tục được trao truyền tự nhiên từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Hiện nay, Pây Tái có những thay đổi về cách chuẩn bị và tổ chức nhưng ý nghĩa sâu sắc về lòng hiếu nghĩa với cha mẹ vợ vẫn được nhiều gia đình duy trì. Đường sá đi lại thuận lợi hơn, các thành viên trong gia đình có thể sống và làm việc ở nhiều nơi, song khi đến rằm tháng Bảy, nhiều người vẫn thu xếp trở về nhà ngoại. Lễ vật có thể được chuẩn bị thuận tiện hơn trước, các món ăn cũng có thêm sự phong phú, nhưng việc con cháu trở về, cùng cha mẹ làm cơm và thắp hương tưởng nhớ tổ tiên vẫn là phần quan trọng của ngày Tết.

Việc gìn giữ và bảo tồn Tết Pây Tái được bắt đầu từ chính mỗi gia đình và cộng đồng. Khi người lớn đưa con cháu cùng tham gia chuẩn bị bánh, làm lễ, nấu những món ăn truyền thống và kể lại ý nghĩa của ngày tết, một nét phong tục được truyền bằng chính đời sống gần gũi theo năm tháng. Cùng với đó, tại những địa phương như Thái Nguyên, Cao Bằng việc phát triển du lịch cộng đồng gắn với các giá trị văn hóa của người dân tộc thiểu số như ẩm thực, nhà ở truyền thống, Then, hát lượn và những phong tục trong đời sống gia đình cũng được tái dựng lại giới thiệu đến du khách. Pây Tái vì thế có thêm một không gian để được biết đến rộng rãi hơn, nhưng việc khai thác cần đặt trên nền tảng tôn trọng đời sống thực của cộng đồng. Giá trị của phong tục không nằm ở việc dựng lại một nghi lễ cho khách xem, mà trước hết ở chỗ người Tày vẫn thực hành và coi đó là một phần trong đời sống gia đình.

Tết Pây Tái vẫn giữ một ý nghĩa giản dị, người đi lấy chồng nhớ ngày trở về thăm nhà mẹ đẻ, con rể cùng vợ chuẩn bị lễ vật, cha mẹ chờ con cháu về sum họp. Trong giá trị đạo hiếu ấy mãi vẫn là điều cốt lõi cần gìn giữ trong mỗi nếp nhà. Mỗi mâm cơm ngày rằm, mỗi đôi vịt, chiếc bánh truyền thống hay câu chuyện được người già kể lại cho con cháu đều góp phần nối tiếp một mạch văn hóa đã được người Tày gìn giữ cho các thế hệ noi theo./.