Tháng Ba mùa hát hội

Tháng Ba Dương lịch thường trùng với tháng Giêng và tháng Hai Âm lịch, tháng của các lễ hội tại nhiều địa phương trên cả nước. Ở các tỉnh Bắc Bộ, trong dịp lễ hội, tiếng hát hội rộn ràng khắp bản làng. Vẫn các bài hát đối, hát giao duyên quen thuộc, nhưng lời hát cất lên vào đúng dịp lễ hội mùa xuân mang đến cảm xúc khác lạ cho người nghe, người hát, nhất là những lời hát về tình yêu lứa đôi.

Mỗi vùng miền, mỗi dân tộc, lời hát và điệu nhạc có nét đặc sắc riêng, thể hiện sự sâu sắc của tâm hồn người Việt. Ai đã từng du ngoạn khắp các tỉnh vùng biên, vùng núi và vùng Kinh Bắc vào các dịp lễ hội, nghe đồng bào hát sli, hát lượn, hát then, hát xoan, hát dân ca... mới thấy hết sự đặc sắc của văn hóa dân gian Việt Nam. Giữa cái rét ngọt tháng Ba của núi rừng, các chàng trai say lời hát, say đôi má rực hồng trên khuôn mặt trắng tròn của thiếu nữ, đắm say sắc xuân và mơ về những điều ngọt ngào. Những cô gái lúng liếng, xúng xính váy áo đi trẩy hội. Sau những ngày chăm chỉ làm lụng, học tập, cuộc sống bộn bề... hội xuân là lúc các nam thanh, nữ tú được gặp nhau giao lưu, thể hiện tài năng và tìm kiếm người thương. Họ có nhiều cách để thể hiện tình cảm, trong đó, lời ca, tiếng hát và điệu múa là thứ dễ làm siêu lòng đối phương nhất. Khi lời ca, tiếng hát cất lên, không gian xung quanh như đồng điệu, cổ vũ và tiếp thêm men tình cho họ. Điều đặc biệt là dù chúng ta có bất đồng về ngôn ngữ, nhưng khi âm nhạc được trình diễn ai cũng có thể cảm thụ và cuốn vào cảm xúc rất riêng.

Lời sli của đồng bào Nùng cất lên mộc mạc không có nhạc đệm hay vũ đạo, người hát tự phối bè với nhau, tâm tình thể hiện qua cử chỉ, điệu bộ và nét mặt của đôi bên khi hát. Tiếng hát sli cất lên đầy tình tứ “nhì à sloong hao” hay “Nì à… soong hau” (nghĩa là “hai đôi ta cùng hát”). Rồi cứ thế mà lời hát cất lên, bên này hỏi, bên kia đáp và ngược lại. Rằng: “Nì à…/Sloong hau hưng lai bấư hăn nả/Chính họp trang pá vằn nảy hở!/Hưng lai chính hăn eng nhùng slướng/Lượng nhằng tang tẳng pố mí ờ?” (nghĩa là: Người ơi.../Hai ta lâu rồi không gặp mặt/Thì hẹn gặp nhau hôm nay nhé!/Lâu lắm không nghe thấy con muỗi nhỏ kêu/Không biết còn đang đợi nhau nữa không?). Cái “bụng” của đồng bào thẳng thắn và chân tình tựa như câu hát. Cùng với nhiều hương vị ngọt ngào của lễ hội, lời hát cứ văng vẳng khiến ta dùng dằng chẳng muốn về.

Tiếng hát hội theo gió bay khắp núi rừng đầy hoa mơ, hoa mận. Mùa xuân thực sự là mùa của tình yêu. Tình xuân đậm đà từ hương sắc thiên nhiên đến tâm tình vạn vật. Câu lượn mời theo điệu Hà Lều của các nam thanh nữ tú dân tộc Tày, Nùng... cất lên đầy tình tứ khiến người nghe cũng xốn xang: “Slam ngổt mà nặm tả khéo slâư/Khéc quá lổ đảy ngằư lồng áp” (Tháng ba thăm thẳm sông trong/Khách qua đường những mong xuống tắm)... “Áp xoong pền báo on nưa thiên/Lè tha chiếu phẳc phiền nả đán” (Tắm xong thơm đẹp ngỡ trai tiên/Lặng ngắm bông phẳc phiền vách đá)...

Phiêu du suốt mùa hát hội tháng Ba ở các địa phương vùng cao Bắc Bộ, du khách được đắm chìm vào điệu sloong hao của người Nùng, hát then của người Tày, tiếng páo dung của người Dao, điệu sình ca của người Cao Lan, điệu soọng cô của đồng bào Sán Dìu... Rồi về vùng Kinh Bắc nghe tiếng hát quan họ hội Lim của những liền anh, liền chị xúng xính khăn xếp, áo chùng, váy tứ thân... Các liền anh, liền chị tựa mạn thuyền cất lên câu hát: “Anh chưa đến làng quan họ trọn tình nghe câu hát trao duyên” và mời nhau miếng trầu thắm tình “ăn vào cho đỏ môi mình môi ta” để rồi nếu “anh còn son, em cũng còn son” thì “ước gì ta được làm con một nhà”. Tan hội hát, đôi bên còn dùng dằng chẳng muốn chia xa, lưu luyến “người ơi, người ở đừng về”...

Tình yêu vì thế mà nảy nở qua các dịp hát hội tháng Ba. Từ những câu hát ví, hát dặm, hát đối, hát dân ca... mới thấy bức tranh đa sắc màu về nghệ thuật âm nhạc dân gian của đồng bào ta. Người Việt ta mê ca hát và có tâm hồn thật phong phú, điều này thể hiện rõ nét qua từng lời ca, điệu nhạc trầm bổng, xao xuyến, đậm chất tình, mộc mạc, dung dị./.