Thông điệp từ chiếc khăn và mũ đội đầu của người Hà Nhì

Những lớp khăn biết kể chuyện 

So với các bộ phận khác trong trang phục, phần đội đầu là nơi thể hiện rõ nhất sự tỉ mỉ của người phụ nữ Hà Nhì Hoa. Mái tóc dài thường được rẽ ngôi giữa, sau đó quấn từng lớp dây, phủ khăn và gắn các chi tiết trang trí để hoàn thiện chiếc mũ. Chị Lý Mai Hoa, người Hà Nhì Hoa ở xã Thu Lũm, tỉnh Lai Châu chia sẻ rằng: Để đội xong một chiếc mũ đầy đủ cần khoảng 30 phút. Khoảng thời gian ấy đòi hỏi sự quen tay bởi mỗi lớp khăn, mỗi sợi len, mỗi chi tiết trang trí đều phải được đặt đúng vị trí để tạo nên dáng mũ đặc trưng.

Một chi tiết quan trọng trong cách tạo hình phần đầu của phụ nữ Hà Nhì Hoa là hu nhi. Đây là loại dây mây được làm thủ công, nhuộm màu từ nguyên liệu tự nhiên và thường được các cô gái chưa lập gia đình sử dụng để quấn tóc. Theo chia sẻ của cô Pờ Ái Vân, người Hà Nhì Hoa ở xã Ka Lăng, tỉnh Lai Châu, phụ nữ chưa chồng thường quấn hu nhi, còn những người đã có gia đình, có con hoặc lớn tuổi thường không còn sử dụng. Màu đỏ của hu nhi được xem là màu của tuổi trẻ, của thời con gái. Vì vậy, chỉ cần nhìn cách vấn tóc, nhìn chiếc hu nhi trên mũ, người trong cộng đồng có thể nhận biết phần nào về độ tuổi và hoàn cảnh của một người phụ nữ.

Sau lớp tóc là chiếc khăn phủ phần thóp, được trang trí bằng những chiếc cúc bạc, dây cài ngang dưới cằm, các quả bông đỏ ở hai bên tai và những dải len nhiều màu. Trên nền màu tối của khăn, sắc đỏ, hồng, xanh lá mạ nổi bật tạo nên vẻ rực rỡ cho phần đầu. Sự phối hợp giữa các chất liệu giản dị nhưng tinh tế cho thấy cách người Hà Nhì Hoa gửi gắm quan niệm về cái đẹp qua trang phục của mình.

Chiếc mũ trong đời sống văn hóa của người Hà Nhì Hoa

Nếu chỉ nhìn chiếc mũ như một vật trang sức, người ta sẽ khó cảm nhận hết những giá trị mà nó chứa đựng. Trong đời sống của người Hà Nhì Hoa, phần đầu có vị trí đặc biệt trong quan niệm dân gian. Một số tư liệu về trang phục Hà Nhì Hoa cho biết cộng đồng này có quan niệm về hồn vía gắn với phần đầu của con người. Vì vậy, việc che phủ và trang trí đầu không chỉ liên quan đến việc làm đẹp mà còn gắn với những cách nhìn nhận về con người và thế giới tinh thần.

Chiếc mũ cũng đi cùng những thay đổi trong cuộc đời người phụ nữ. Một cô gái khi còn trẻ có cách vấn tóc, sử dụng hu nhi khác với người đã lập gia đình. Trong những dịp cưới hỏi, lễ hội hoặc sự kiện quan trọng của cộng đồng, cách đội khăn, sắp xếp các chi tiết trên đầu cũng có những quy tắc riêng. Qua đó, trang phục trở thành một phương thức nhận diện, giúp cộng đồng hiểu thêm về người đang mang trên mình bộ trang phục ấy.

Điều đặc biệt của chiếc mũ Hà Nhì Hoa còn nằm ở quá trình tạo ra nó. Mỗi chi tiết đều cần sự khéo léo và kinh nghiệm của người phụ nữ. Từ việc xử lý dây mây, nhuộm màu, làm quả bông, kết cườm đến phối hợp màu sắc, tất cả đều đòi hỏi sự kiên nhẫn. Những kỹ năng ấy chủ yếu được truyền lại trong gia đình, từ bà, mẹ đến con gái qua nhiều thế hệ. Một cô gái học cách làm chiếc mũ cũng là học cách hiểu về những quy ước văn hóa của cộng đồng mình.

Ngày nay, sự thay đổi của đời sống khiến chiếc mũ cầu kỳ không còn được sử dụng thường xuyên như trước. Việc đội nhiều lớp khăn, phụ kiện mất thời gian và đôi khi không thuận tiện trong sinh hoạt hằng ngày. Tuy vậy, trong những dịp lễ hội, cưới hỏi, ngày hội văn hóa hoặc các sự kiện cộng đồng, phụ nữ Hà Nhì Hoa vẫn chuẩn bị bộ trang phục đầy đủ, trong đó chiếc mũ luôn giữ vị trí quan trọng.

Và không chỉ là một phần của bộ trang phục, chiếc mũ còn là nơi lưu giữ những hiểu biết dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ. Trên mái đầu người phụ nữ Hà Nhì Hoa, những sắc màu ấy luôn hiện diện như một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa, chiếc mũ luôn gắn kết với ký ức của người Hà Nhì Hoa và những giá trị được trao truyền trong cuộc sống hôm nay./.