Trang phục của người Dao Quần Chẹt - Kho tri thức dân gian được lưu giữ trên từng tấm vải

Người Dao Quần Chẹt sinh sống chủ yếu ở các tỉnh Lào Cai, Phú Thọ và Tuyên Quang Tên gọi “Quần Chẹt” bắt nguồn từ kiểu quần truyền thống của người phụ nữ. Họ còn có tên gọi khác là Dao Nga Hoàng, Mán Sán Đầu.

Người Dao Quần Chẹt là một trong những nhóm Dao có hệ thống trang phục mang tính nhận diện rõ nét. Màu chàm là gam màu chủ đạo, kết hợp với các mảng thêu bằng chỉ đỏ, trắng và nhiều màu sắc khác tạo nên sự hài hòa nhưng vẫn nổi bật. Hoa văn được thêu hoàn toàn bằng tay, tập trung ở cổ áo, ngực áo, tay áo, gấu quần và khăn đội đầu. Các họa tiết trên trang phục chủ yếu là hình học và hình tượng thiên nhiên như tam giác, sóng nước, hoa lá cách điệu. Không chỉ có chức năng trang trí, mỗi mô típ đều phản ánh cách người Dao nhìn nhận về môi trường sống, ước vọng về sự sinh sôi, no đủ và mối quan hệ gắn bó với núi rừng.

Trang phục truyền thống của phụ nữ Dao Quần Chẹt có cấu tạo khá đặc biệt. Áo dài màu chàm được may từ hai khổ vải rộng khoảng 30 cm, dài khoảng 2,5m. Tấm vải được gấp đôi để tạo thành thân trước và thân sau; thân sau khâu kín, trong khi thân trước được ghép từ phần nách xuống eo và để xẻ tà ở phía dưới. Áo có cổ tròn, cài khuy lệch sang bên phải. Phần nẹp áo và gấu tay thường được đắp vải đỏ hoặc trắng để tạo điểm nhấn. Bên trong áo là chiếc yếm màu chàm hình chữ nhật. Khi mặc, hai vạt áo vắt chéo nhau, để lộ một phần yếm phía trước. Đi kèm với áo là chiếc quần bó, ống nhỏ dần từ đầu gối xuống cổ chân. Kiểu quần này gọn gàng, thuận tiện trong lao động, đồng thời phần ống quần được thêu nhiều hoa văn màu sắc, góp phần tạo điểm nhấn cho toàn bộ trang phục.

So với nữ giới, trang phục truyền thống của nam giới Dao Quần Chẹt giản dị hơn nhưng vẫn có những đặc điểm riêng. Nam giới mặc áo cánh ngắn màu chàm, cổ đứng, cài khuy đồng kết hợp khuyết vải đỏ nằm ngang. Áo được may từ bốn mảnh vải hẹp, dài quá thắt lưng, xẻ tà từ eo, tay dài đến cổ tay. Trên áo có thể thêu các họa tiết chim muông, cành cây ở túi áo hoặc phần ngực. Quần nam có màu chàm, ống đứng, kết hợp với khăn vấn đầu cùng màu. Bộ trang phục đề cao sự gọn gàng, thuận tiện trong lao động nhưng vẫn giữ được những yếu tố nhận diện truyền thống của cộng đồng.

Một trong những giá trị nổi bật nhất của trang phục Dao Quần Chẹt là nghệ thuật thêu tay. Toàn bộ hoa văn đều được thực hiện thủ công, không sử dụng bản vẽ hay khuôn mẫu. Người phụ nữ ghi nhớ bố cục, họa tiết và cách phối màu thông qua quá trình học hỏi từ mẹ, bà và những người lớn tuổi trong gia đình. Việc truyền dạy kỹ thuật thêu không chỉ nhằm tạo ra trang phục mà còn là quá trình truyền trao tri thức dân gian. Cách lựa chọn chỉ màu, bố cục hoa văn, kỹ thuật tạo độ nổi trên nền vải chàm hay ý nghĩa của từng mô típ đều được lưu giữ bằng hình thức truyền nghề trực tiếp giữa các thế hệ.

Chị Dương Thị Thái, thôn Đồng, xã Tân Thanh, Tuyên Quang chia sẻ: Để thêu được một bộ trang phục truyền thống hoàn chỉnh mất rất nhiều thời gian, đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và khéo léo nhưng chị luôn tự nhủ phải giữ lấy nghề truyền thống, nét độc đáo trong văn hóa của dân tộc mình. Hiện nay, chị Thái dù rất bận nhưng luôn dành thời gian truyền nghề lại cho các em nhỏ, các cháu gái trong nhà. Mong muốn của chị là các con, cháu không chỉ biết thêu, thuộc các họa tiết truyền thống mà còn thêm yêu, trân trọng bản sắc văn hóa của cha ông để lại.

Tại nhiều bản người Dao ở xã Tân Thanh, tỉnh Tuyên Quang, những người phụ nữ lớn tuổi đang tiếp tục hướng dẫn thế hệ trẻ kỹ thuật may, thêu và cách nhận biết các hoa văn truyền thống. Đây được xem là phương thức quan trọng để gìn giữ bản sắc văn hóa trong bối cảnh đời sống hiện đại có nhiều thay đổi. 

Trong quan niệm của người Dao Quần Chẹt, nhiều chi tiết trên trang phục còn mang ý nghĩa tâm linh. Màu đỏ được xem là biểu tượng của sức sống, sự may mắn và có khả năng xua đuổi điều không lành; màu chàm gắn với sự bền vững, gần gũi với thiên nhiên. Bởi vậy, trong các nghi lễ quan trọng như lễ cấp sắc, lễ cưới hay các dịp lễ, tết, trang phục luôn được chuẩn bị đầy đủ và mặc theo những quy chuẩn truyền thống, thể hiện sự tôn kính đối với Tổ tiên cũng như niềm tin vào những giá trị văn hóa của cộng đồng.