“Tung tung yá yá” - Vũ điệu dâng trời của người Cơ Tu

Người Cơ Tu sinh sống lâu đời ở vùng đất phía Tây tỉnh Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng). Là một dân tộc yêu lao động và ưa chuộng văn hóa, văn nghệ, kho tàng văn hóa phi vật thể của người Cơ Tu còn lưu giữ được làn điệu ba - bóoch (dân ca), bh-nóoch (hát lý), pr-ma (nói lý)…và nhiều điệu múa cổ. Trong đó nổi bật nhất là “Tung tung yá yá”, một điệu múa “chạm” đến cảm xúc của mỗi người. 

“Tung tung yá yá” là điệu múa tập thể, giống như điệu “xòe” của người Thái, thường được biểu diễn trong những ngày hội, ngày vui của người Cơ Tu. Bên đống lửa cháy rừng rực trên bãi đất trống giữa làng, trai gái Cơ Tu trong trang phục truyền thống đẹp nhất nhảy múa vòng quanh. Trong men rượu lâng lâng, tiếng trống, tiếng chiêng cùng tiếng reo hò, cổ vũ càng khiến cho những điệu nhảy trở nên say đắm, huyền ảo. Trong bản thể chân thật nhất, bên ánh lửa của thần linh, “Tung tung yá yá” được ví như là sự giao thoa giữa đất, trời và người, là “ngôn ngữ” để người Cơ Tu giao tiếp với thần linh, là mạch suối nguồn cho đời sống của người Cơ tu thêm phần tươi trẻ, xua đi những mệt mỏi, muộn phiền trong cuộc sống thường nhật.

Người già Cơ Tu kể rằng “Tung tung yá yá” thực chất là 2 điệu múa. “Tung tung” là điệu múa dành cho đàn ông, tái hiện cảnh đi săn thú và là điệu múa mừng chiến thắng, thể hiện tinh thần thượng võ, khát vọng vươn lên, mong cuộc sống mới tốt đẹp hơn của người Cơ Tu. “Yá yá” là điệu múa của nữ. Theo tiếng Cơ Tu “yá yá” có nghĩa là thẳng hàng, nhịp đều. Điệu “yá yá” mang ý nghĩa tâm linh là đón đợi, tạ ơn đất trời ban tặng cuộc sống và những vật mang đến sự sống. Điệu múa này bắt nguồn từ những động tác của người phụ nữ khi dâng lễ vật kính cáo đất trời. Khi nhảy múa, đôi chân thẳng đứng, đôi tay vuông góc và cánh tay song song với thân mình, động tác múa còn thể hiện sự đứng đắn, chung thủy và không bị khuất phục trước kẻ gian ác, bạo tàn.

Khi thể hiện điệu “Tung tung yá yá”, người tham gia cùng múa và nhịp bước theo chiều ngược kim đồng hồ. Trong điệu múa chính thức, những chàng trai Cơ Tu đóng khố, choàng áo thổ cẩm, chân đi đất, tay nắm chắc vũ khí. Ngày nay, trong những buổi biểu diễn hoặc đêm vui lửa trại, chàng trai Cơ Tu sẽ… nắm chắc tay người bên cạnh, rồi tung đôi tay lên, bắt lại, đồng thời thể hiện những âm thanh họ thường dùng khi đi săn, mạnh mẽ, hùng dũng và cuồng nhiệt. Nó thể hiện sức mạnh, lòng quả cảm của chàng trai khi đối đầu hiểm nguy, gian khó, thể hiện niềm tin yêu cuộc sống, yêu làng bản, yêu núi rừng và ngầm gửi thông điệp tới thần linh, tới Tổ tiên về niềm tin ấy.

Phụ nữ Cơ Tu mặc váy thổ cẩm nhiều hoa văn với những sắc màu sinh động. Trang phục nữ Cơ Tu thường để hở đến xương quai xanh, lộ cổ đeo vòng cườm. Khi múa, hai tay đưa lên ngang vai, cánh tay vuông góc song song với thân mình, bàn tay ngửa, thẳng ngón về phía sau thể hiện sự mừng rỡ đón đợi vật thiêng, mắt nhìn thẳng, miệng luôn cười, chân trần đi mềm và nhẹ nhàng theo chiều ngược kim đồng hồ. Điệu “yá yá” có động tác múa uyển chuyển, đều đặn, nhẹ nhàng mang nét quyến rũ nữ tính, như là ngọn cỏ lau trước gió, như dòng suối mượt mà uốn lượn quanh ghềnh đá. 

Điều thú vị của điệu múa là hướng đi chung của tập thể luôn ngược chiều kim đồng hồ để tiến về phía trước một cách nhịp nhàng, đồng bộ nhưng nhịp múa riêng của từng người bao giờ cũng theo chiều thuận của đồng hồ. Khi tham gia vào vòng tròn trong điệu múa giống như những vệ tinh quay quanh mặt trời, như chim Lạc hướng về cội nguồn trong văn hóa Đông Sơn của người Việt cổ. Người múa không bao giờ lệch nhịp và cũng không tách rời, với mong muốn gắn kết của vũ trụ với tâm linh, quá khứ, hiện tại và khát vọng hướng đến tương lai tốt đẹp.

Không bao giờ múa “Tung tung yá yá” khi không đủ nam nữ. Nó cũng có nguyên tắc thể hiện ý thức “mẫu hệ” rất rõ trong văn hóa Cơ Tu. Ta nhận ra điều đó bởi khi bắt đầu vòng múa, bao giờ người nữ cũng ra múa trước. Nếu đông người, có thể tạo thành nhiều vòng tròn cùng nhảy múa một lúc nhưng luôn tuân thủ quy luật: đi trước là nữ, đi sau là nam, vòng trong là nữ, vòng ngoài là nam. Đó là sự tinh tế hài hòa âm dương của vũ trụ và con người mà người Cơ Tu muốn gửi gắm trong vũ điệu truyền thống của dân tộc mình.