Vai trò người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận từ góc độ vốn xã hội và quản trị cộng đồng

Từ khóa: Người có uy tín; Dân tộc thiểu số; Vốn xã hội; Quản trị cộng đồng.

1. Đặt vấn đề

Trong lịch sử hình thành và phát triển của các dân tộc thiểu số (DTTS), bên cạnh hệ thống thiết chế quản lý nhà nước luôn tồn tại những cá nhân có ảnh hưởng đặc biệt đối với cộng đồng. Họ là già làng, trưởng bản, trưởng dòng họ, chức sắc tôn giáo, nghệ Nhân dân gian, trí thức tiêu biểu hay những người đi đầu trong lao động sản xuất… Bằng uy tín cá nhân được cộng đồng thừa nhận, họ có khả năng định hướng nhận thức, điều chỉnh hành vi xã hội và tạo dựng sự đồng thuận trong cộng đồng. Những cá nhân này được gọi chung là người có uy tín trong đồng bào DTTS.

Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm phát huy vai trò của lực lượng này trong thực hiện công tác dân tộc. Kết luận số 65-KL/TW ngày 30/10/2019 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX về công tác dân tộc trong tình hình mới nhấn mạnh yêu cầu: “Phát huy vai trò tích cực của người có uy tín trong đồng bào DTTS”.

Hiện nay, đất nước đang trong quá trình đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng chính quyền địa phương tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả; sắp xếp thôn bản và triển khai các mục tiêu phát triển nhanh, bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN), việc nghiên cứu, đánh giá vị trí, vai trò của người có uy tín như một nguồn lực xã hội đặc biệt tham gia vào quá trình này có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.

2. Cơ sở lý luận, thực tiễn về vai trò của người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số

Tiếp cận từ lý thuyết vốn xã hội cho thấy, sự phát triển của một cộng đồng không chỉ phụ thuộc vào nguồn lực kinh tế hay nguồn nhân lực mà còn phụ thuộc vào mức độ gắn kết xã hội, niềm tin và khả năng hợp tác giữa các thành viên trong cộng đồng. Những yếu tố đó tạo nên nguồn vốn xã hội - loại nguồn lực vô hình nhưng có giá trị đặc biệt đối với sự phát triển bền vững.

Trong cộng đồng các DTTS, người có uy tín là chủ thể tích tụ và lan tỏa nguồn vốn xã hội. Uy tín của họ không hình thành từ quyền lực hành chính hay quyền lực kinh tế mà được xây dựng thông qua quá trình cống hiến lâu dài, đạo đức, kinh nghiệm và những đóng góp đối với cộng đồng. Chính sự tín nhiệm xã hội đó tạo cho họ khả năng tập hợp, vận động và định hướng cộng đồng.

Người có uy tín là hạt nhân đảm bảo sự vận hành của cộng đồng thông qua duy trì phong tục tập quán, ổn định trật tự an toàn xã hội, thúc đẩy phát triển sản xuất, giải quyết mối quan hệ với các cộng đồng khác và với các cơ quan trong hệ thống chính trị ở địa phương. Ở góc độ hẹp, trong mỗi gia đình, mọi sinh hoạt đời sống, quan hệ xã hội và lao động sản xuất luôn được điều hành, chi phối bởi người có uy tín nhất trong nhà. Trong từng dòng họ dù lớn hay nhỏ đều có người đứng đầu là trưởng tộc, trưởng họ để duy trì các hoạt động của dòng họ, nhất là trong các sinh hoạt tín ngưỡng nhớ về Tổ tiên, cội nguồn; duy trì tôn ty, trật tự, quyền lợi, nghĩa vụ, trách nhiệm của các gia đình đối với dòng họ, làng bản, cộng đồng và đất nước.

Trong thực tiễn, ở các buôn làng Tây Nguyên, già làng là trụ cột quan trọng trong quá trình xây dựng, phát triển cộng đồng. Tất cả việc lớn, hệ trọng của cộng đồng và của mỗi gia đình, từ lễ hội, cưới hỏi, ma chay đến làm nhà mới, đầy tháng cho trẻ, lễ trưởng thành… đều có sự làm chủ của già làng.

Ở vùng trung du, miền núi phía Bắc, trưởng thôn, bản có vai trò rất quan trọng trong đời sống xã hội của cộng đồng DTTS. Với dân tộc Mông, trưởng dòng họ và bà cô là người có ảnh hưởng nhất trong đời sống tâm linh. Với dân tộc Dao, Mường, Thái và một số DTTS khác, những người thực hiện các nghi lễ tín ngưỡng, cầu cúng cho gia đình, dòng họ hoặc bản, làng (thầy mo, thầy cúng…) được đồng bào rất coi trọng.

Ở miền Nam, sư sãi Phật giáo Nam tông có vai trò lớn trong đời sống dân tộc Khmer. Các chức sắc, chức việc đạo Hồi và Bàlamôn cũng có vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của đồng bào dân tộc Chăm.

Mặt khác, hiện nay, ở vùng đồng bào DTTS, còn 15,1% người DTTS chưa biết đọc, biết viết chữ phổ thông. Một số dân tộc có gần 2/3 dân số từ 15 tuổi trở lên không biết đọc, biết viết chữ phổ thông như: La Hủ, Lự, Cơ Lao, Mảng, Mông, Ra-glai…và 12,1% (tương đương với 1,1 triệu người DTTS) trong độ tuổi lao động mù chữ (kết quả Điều tra 53 DTTS năm 2024). Với những đối tượng này, ảnh hưởng của người có uy tín hết sức quan trọng, bởi bằng uy tín, sự am hiểu thực tiễn địa phương, phong tục tập quán, lại sinh sống trên cùng thôn, bản, người có uy tín có thể đi từng ngõ, gõ từng nhà, gặp từng người để tuyên truyền, vận động trong bối cảnh các phương tiện thông tin truyền thông hiện đại thể hiện bằng tiếng nói, chữ viết phổ thông sẽ không thể phát huy hiệu quả.

Dưới góc độ quản trị cộng đồng, người có uy tín là chủ thể nòng cốt của các thiết chế xã hội phi chính thức ở vùng đồng bào DTTS. Nếu thiết chế chính thức như cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội thực hiện chức năng quản lý nhà nước thông qua hệ thống pháp luật, quy định hành chính và quyền lực công thì người có uy tín tác động đến cộng đồng bằng uy tín xã hội, chuẩn mực đạo đức, niềm tin và sự tự nguyện tuân thủ của cộng đồng. Đây là hai cơ chế quản trị khác nhau nhưng có tính bổ trợ, không thay thế lẫn nhau.

Điểm đặc biệt của người có uy tín là mức độ ảnh hưởng của họ không bắt nguồn từ chức vụ hay thẩm quyền pháp lý mà được hình thành thông qua quá trình tích lũy lâu dài về đạo đức, kinh nghiệm sống, sự công bằng trong ứng xử, khả năng giải quyết công việc chung và những đóng góp thiết thực đối với cộng đồng. Vì vậy, tiếng nói của họ thường có sức thuyết phục cao hơn những mệnh lệnh hành chính trong nhiều vấn đề liên quan trực tiếp đến phong tục tập quán, tín ngưỡng, quan hệ dòng họ và đời sống thường nhật của đồng bào.

Trong thực tiễn quản trị cộng đồng ở vùng đồng bào DTTS, nhiều quan hệ xã hội được điều chỉnh trước hết bằng các chuẩn mực văn hóa, hương ước, quy ước, luật tục và sự đồng thuận của cộng đồng trước khi áp dụng các biện pháp hành chính hoặc pháp lý. Người có uy tín chính là chủ thể góp phần duy trì, giải thích và điều hòa các chuẩn mực đó, giúp hạn chế phát sinh mâu thuẫn, củng cố đoàn kết và nâng cao khả năng tự quản của cộng đồng. Khi xảy ra tranh chấp trong gia đình, dòng họ hoặc thôn, bản, người dân thường tìm đến người có uy tín để hòa giải trước khi đề nghị chính quyền can thiệp. Điều này phản ánh vai trò của người có uy tín trong việc giảm chi phí quản lý xã hội, hạn chế khiếu kiện kéo dài và tăng cường sự đồng thuận ngay từ cơ sở.

Bên cạnh chức năng điều hòa các quan hệ xã hội, người có uy tín còn là cầu nối giữa thiết chế chính thức và cộng đồng dân cư. Một mặt, họ truyền đạt chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước bằng ngôn ngữ, cách diễn giải phù hợp với đặc điểm văn hóa và nhận thức của từng dân tộc; mặt khác, họ phản ánh kịp thời tâm tư, nguyện vọng, những khó khăn, vướng mắc của người dân tới cấp ủy, chính quyền. Nhờ đó, quá trình hoạch định và thực thi chính sách trở nên sát thực tiễn hơn, tăng cường niềm tin của Nhân dân đối với hệ thống chính trị.

Hiện nay, khi quá trình chuyển đổi số, đô thị hóa, di cư lao động và giao lưu văn hóa đang làm thay đổi cấu trúc xã hội ở nhiều vùng đồng bào DTTS, vai trò của người có uy tín không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ các giá trị truyền thống mà còn là tác nhân trung gian giúp cộng đồng thích ứng với những biến đổi mới. Họ góp phần dung hòa giữa yêu cầu phát triển hiện đại với việc bảo tồn bản sắc văn hóa, giữa thực thi pháp luật với tôn trọng phong tục, tập quán tốt đẹp của dân tộc. Đây cũng là cơ sở để nâng cao hiệu quả quản trị xã hội theo hướng lấy sự đồng thuận và tham gia của cộng đồng làm nền tảng.

3. Vai trò của người có uy tín trong quản trị cộng đồng vùng đồng bào dân tộc thiểu số

Thứ nhất, người có uy tín là chủ thể tạo dựng và củng cố đồng thuận xã hội. Đồng thuận xã hội là điều kiện tiên quyết bảo đảm hiệu quả triển khai các chủ trương, chính sách ở vùng đồng bào DTTS. Với vị thế và ảnh hưởng của mình, người có uy tín là lực lượng quan trọng trong việc chuyển tải chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước thành hành động tự giác của cộng đồng.

Trong thực tiễn, nhiều chương trình, dự án phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo, định canh định cư, bảo vệ môi trường… đạt kết quả tích cực nhờ sự tham gia tuyên truyền vận động của người có uy tín. Sự gương mẫu của họ tạo nên sức lan tỏa và thuyết phục mà nhiều biện pháp hành chính khó có thể thay thế.

Thứ hai, người có uy tín là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với đồng bào DTTS, là một chủ thể đồng kiến tạo quản trị cộng đồng. Trong điều kiện đồng bào cư trú phân tán, giao thông còn nhiều khó khăn, trình độ tiếp cận thông tin chưa đồng đều thì vai trò kết nối của người có uy tín càng trở nên quan trọng. Họ góp phần thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn, nâng cao tính khả thi của các chương trình phát triển ở vùng DTTS.

Hiệu quả quản trị xã hội không chỉ được quyết định bởi quyền lực nhà nước mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng huy động sự tham gia của các chủ thể xã hội vào quá trình hoạch định, thực thi và giám sát chính sách. Quản trị vì thế không chỉ là hoạt động quản lý theo mệnh lệnh hành chính mà là quá trình phối hợp giữa Nhà nước với các tổ chức và lực lượng xã hội nhằm tạo sự đồng thuận, huy động nguồn lực giải quyết các vấn đề của cộng đồng. Với cách tiếp cận đó, người có uy tín trong đồng bào DTTS không chỉ là “cầu nối” giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân mà cần được nhìn nhận vai trò mới là một chủ thể đồng kiến tạo quản trị cộng đồng cùng Nhà nước.

Đồng kiến tạo quản trị nhấn mạnh vai trò chủ động của người có uy tín trong toàn bộ chu trình quản trị xã hội. Họ không đơn thuần chuyển tải các chủ trương, chính sách từ cấp ủy, chính quyền đến người dân hoặc phản ánh ý kiến của cộng đồng theo chiều ngược lại. Quan trọng hơn, bằng uy tín xã hội, vốn hiểu biết văn hóa và khả năng tập hợp cộng đồng, họ trực tiếp tham gia hình thành sự đồng thuận, tạo lập niềm tin, điều hòa các mối quan hệ xã hội và thúc đẩy sự tham gia của người dân vào quá trình phát triển. Chính sự tham gia đó tạo nên một hình thức quản trị dựa trên sự đồng thuận thay vì chỉ dựa vào mệnh lệnh hành chính. Khi người có uy tín vận động Nhân dân hiến đất mở đường, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, bảo vệ rừng, xóa bỏ hủ tục hay thực hiện các chương trình giảm nghèo… nhân tố tạo nên hiệu quả là sự tự nguyện của cộng đồng dựa trên niềm tin. Điều này cho thấy họ đang trực tiếp tham gia kiến tạo các chuẩn mực xã hội mới, góp phần làm cho chính sách công được hiện thực hóa bằng sự đồng thuận của người dân.

Ở chiều ngược lại, người có uy tín góp phần nâng cao chất lượng quản trị thông qua phản ánh trung thực những vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Với lợi thế sinh sống ngay trong cộng đồng, họ nắm bắt nhanh những biến động về đời sống kinh tế, văn hóa, tín ngưỡng, dư luận xã hội, khó khăn trong thực hiện chính sách. Những thông tin này trở thành nguồn dữ liệu thực tiễn quan trọng để cấp ủy, chính quyền điều chỉnh phương thức lãnh đạo, quản lý và hoàn thiện chính sách theo hướng sát với nhu cầu của người dân hơn. Như vậy, họ không chỉ tham gia thực thi mà còn góp phần hoàn thiện quá trình hoạch định chính sách ngay từ cơ sở.

Một giá trị quan trọng khác của người có uy tín là khả năng giảm chi phí quản trị xã hội. Các mâu thuẫn gia đình, dòng họ, cộng đồng nếu được người có uy tín hòa giải trước khi phải áp dụng các biện pháp hành chính hoặc tư pháp sẽ giúp xung đột được xử lý ngay từ cơ sở, hạn chế khiếu kiện kéo dài, giảm áp lực đối với chính quyền và tăng cường sự ổn định xã hội. Đây chính là biểu hiện sinh động của quản trị cộng đồng dựa trên tự quản, trong đó thiết chế xã hội phi chính thức bổ trợ hiệu quả cho thiết chế quản lý nhà nước.

Hiện nay, đất nước đang đẩy mạnh phân cấp, chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị phát triển, cách tiếp cận về vai trò của người có uy tín cũng cần đổi mới tương ứng. Nếu chỉ xem họ là lực lượng tuyên truyền hoặc cầu nối thì chưa phản ánh đầy đủ vai trò của họ trong quản trị xã hội hiện đại. Thực chất, họ đang cùng Nhà nước chia sẻ một phần chức năng tạo dựng đồng thuận xã hội, huy động nguồn lực cộng đồng, củng cố niềm tin của Nhân dân và nâng cao hiệu quả thực thi chính sách.

Thứ ba, người có uy tín là lực lượng nòng cốt trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Người có uy tín trực tiếp gìn giữ, trao truyền và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Thông qua các hoạt động tín ngưỡng, lễ hội, sinh hoạt cộng đồng và giáo dục thế hệ trẻ, họ góp phần bảo tồn tiếng nói, chữ viết, tri thức tộc người, nghề thủ công truyền thống, nghệ thuật dân gian và các chuẩn mực đạo đức cộng đồng; vận động Nhân dân xây dựng đời sống văn hóa mới ở thôn bản; chấp hành tốt các quy định trong hương ước, quy ước, xóa bỏ hủ tục trong việc cưới, việc tang, ăn ở hợp vệ sinh, không mắc tệ nạn xã hội, không mê tín dị đoan, không truyền đạo trái pháp luật; đấu tranh chống sự xâm nhập, những xu hướng sùng ngoại, lai căng, mất gốc không phù hợp với thuần phong mỹ tục của đồng bào DTTS… Trong xu hướng toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa ngày càng mạnh mẽ, vai trò của người có uy tín càng có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc, ngăn ngừa nguy cơ mai một hoặc biến dạng các giá trị văn hóa truyền thống.

Thứ tư, người có uy tín là nhân tố quan trọng bảo đảm quốc phòng, an ninh từ cơ sở. Họ tham gia hòa giải mâu thuẫn trong cộng đồng, vận động Nhân dân phòng chống tội phạm, bài trừ tệ nạn xã hội và đấu tranh với các hoạt động lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo để chống phá khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Ở địa bàn biên giới, họ còn là lực lượng nòng cốt trong các phong trào tự quản đường biên, bảo vệ mốc quốc giới, góp phần xây dựng thế trận lòng dân vững chắc và bảo vệ chủ quyền quốc gia.

4. Kết luận

Trong tiến trình phát triển đất nước, cùng với yêu cầu xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, vai trò của người có uy tín trong đồng bào DTTS ngày càng được khẳng định rõ nét. Với lợi thế về vốn xã hội, sự am hiểu sâu sắc văn hóa và khả năng tạo dựng đồng thuận xã hội, người có uy tín tiếp tục là nguồn lực đặc biệt quan trọng trong việc kết nối ý Đảng với lòng dân, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc, giữ vững quốc phòng, an ninh, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và thực hiện thành công mục tiêu phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Nhìn nhận, đánh giá đúng vị trí, vai trò người có uy tín vì thế không chỉ là yêu cầu của công tác dân tộc mà còn là một giải pháp quan trọng nhằm củng cố nền tảng xã hội, tăng cường sự đồng thuận và phát huy sức mạnh nội sinh của cộng đồng các DTTS trong thời kỳ phát triển mới của đất nước .

Tài liệu tham khảo

1. Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (2019), Kỷ yếu Hội thảo chuyên đề “Phát huy vai trò người có uy tín trong đồng bào các DTTS”.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2019), Kết luận số 65-KL/TW ngày 30/10/2019 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX về công tác dân tộc trong tình hình mới.