An ninh văn hóa vùng dân tộc thiểu số - Những vấn đề đặt ra và giải pháp

Từ khóa: An ninh văn hóa; Vùng đồng bào dân tộc thiểu số; Vấn đề đặt ra; Giải pháp

1. Đặt vấn đề

An ninh văn hóa là một bộ phận cấu thành quan trọng của an ninh quốc gia, có vai trò trực tiếp trong việc bảo đảm ổn định xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và định hướng phát triển bền vững. Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN), an ninh văn hóa không chỉ gắn với việc bảo vệ các giá trị văn hóa truyền thống, mà còn liên quan mật thiết đến niềm tin xã hội, bản sắc tộc người và sự gắn kết cộng đồng trong quá trình phát triển. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số mạnh mẽ hiện nay, các không gian văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) đang chịu nhiều tác động, đặt ra những thách thức mới đối với việc bảo đảm an ninh văn hóa.

Thực tiễn cho thấy, sự mai một của một số giá trị văn hóa truyền thống, tình trạng đứt gãy trong trao truyền văn hóa giữa các thế hệ, cùng với tác động của mặt trái kinh tế thị trường và truyền thông số đã làm gia tăng nguy cơ xâm nhập, lai tạp các giá trị văn hóa địa phương. Bên cạnh đó, việc lợi dụng vấn đề văn hóa, tín ngưỡng và tôn giáo để tác động đến tư tưởng, gây chia rẽ cộng đồng vẫn tiềm ẩn những yếu tố phức tạp, ảnh hưởng đến ổn định xã hội ở một số địa bàn vùng đồng bào DTTS&MN.

Trong bối cảnh đó, nghiên cứu an ninh văn hóa vùng đồng bào DTTS&MN có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. Việc nhận diện đầy đủ các vấn đề đặt ra và đề xuất các định hướng, giải pháp phù hợp sẽ góp phần tăng cường năng lực bảo vệ văn hóa, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng, qua đó bảo đảm ổn định xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS&MN trong giai đoạn hiện nay.

2. Kết quả nghiên cứu

2.1. Thực trạng an ninh văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi hiện nay

Những năm gần đây, an ninh văn hóa vùng đồng bào DTTS&MN đã nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng và Nhà nước thông qua việc hoàn thiện thể chế, triển khai các chương trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Nhiều giá trị văn hóa đặc trưng của các tộc người như lễ hội, tín ngưỡng, nghệ thuật dân gian, ngôn ngữ, tri thức địa phương và các thiết chế cộng đồng cơ sở tiếp tục được duy trì và phục hồi. Vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín trong việc giữ gìn chuẩn mực văn hóa, giải quyết vấn đề xã hội và củng cố niềm tin cộng đồng vẫn được phát huy, góp phần quan trọng vào việc bảo đảm ổn định xã hội và an ninh văn hóa ở cơ sở.

Tuy nhiên, thực trạng an ninh văn hóa ở vùng đồng bào DTTS&MN hiện nay cũng đang đối mặt với nhiều thách thức phức tạp. Trước hết là nguy cơ mai một bản sắc văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa, kinh tế thị trường và đô thị hóa. Sự du nhập mạnh mẽ của các sản phẩm văn hóa ngoại lai, cùng với thay đổi về lối sống và nhu cầu kinh tế, đã làm suy giảm vai trò của một số thực hành văn hóa truyền thống, đặc biệt là ngôn ngữ tộc người, nghi lễ dân gian và tri thức địa phương. Tình trạng đứt gãy trong truyền dạy văn hóa giữa các thế hệ ngày càng rõ nét, khi lớp trẻ ít gắn bó với không gian văn hóa truyền thống.

Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh của không gian truyền thông số đặt ra những thách thức mới đối với an ninh văn hóa. Mạng xã hội và các nền tảng số vừa mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, vừa tiềm ẩn nguy cơ lan truyền thông tin sai lệch, xuyên tạc các giá trị văn hóa, tín ngưỡng và lịch sử của đồng bào DTTS. Trong một số trường hợp, các yếu tố văn hóa và tôn giáo bị lợi dụng nhằm tác động đến tư tưởng, gây chia rẽ nội bộ cộng đồng, làm phức tạp tình hình an ninh xã hội ở cơ sở.

Một vấn đề đáng lưu ý khác là mối quan hệ chưa thật sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo đảm an ninh văn hóa. Việc khai thác tài nguyên, phát triển du lịch và các dự án kinh tế ở vùng miền núi, nếu thiếu quy hoạch và quản trị phù hợp, có thể làm biến đổi không gian văn hóa, phá vỡ các thiết chế truyền thống và tạo áp lực lên đời sống văn hóa cộng đồng. Trong khi đó, năng lực tự bảo vệ văn hóa của nhiều cộng đồng còn hạn chế do thiếu nguồn lực, kỹ năng và điều kiện tiếp cận thông tin.

Ngoài ra, công tác quản lý nhà nước về văn hóa ở một số địa phương còn bất cập, chưa theo kịp những biến đổi nhanh chóng của đời sống xã hội và không gian số. Sự phối hợp giữa các ngành, các cấp trong bảo đảm an ninh văn hóa chưa thật sự đồng bộ, dẫn đến việc xử lý các nguy cơ và vấn đề phát sinh còn mang tính bị động. Có thể nói, thực trạng an ninh văn hóa vùng đồng bào DTTS&MN hiện nay vừa thể hiện những nền tảng ổn định quan trọng, vừa bộc lộ nhiều thách thức mới. Vấn đề này cần có các giải pháp đồng bộ, lấy cộng đồng làm trung tâm, nhằm tăng cường năng lực bảo vệ văn hóa và bảo đảm an ninh văn hóa gắn với phát triển bền vững.

2.2. Những vấn đề đặt ra đối với an ninh văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Từ thực trạng an ninh văn hóa hiện nay, có thể nhận diện một số vấn đề cốt lõi đang đặt ra đối với vùng đồng bào DTTS&MN, đòi hỏi phải được tiếp cận và giải quyết một cách toàn diện, như sau:

Thứ nhất, vấn đề bảo tồn bản sắc văn hóa trong bối cảnh biến đổi xã hội nhanh chóng. Quá trình toàn cầu hóa, đô thị hóa và kinh tế thị trường làm thay đổi cấu trúc xã hội truyền thống, dẫn đến nguy cơ mai một các giá trị văn hóa cốt lõi, đặc biệt là ngôn ngữ, tri thức địa phương và các thiết chế văn hóa cộng đồng. Việc bảo tồn nếu không gắn với đời sống thực tiễn và sinh kế của người dân sẽ khó đạt được hiệu quả bền vững.

Thứ hai, năng lực tự bảo vệ văn hóa của cộng đồng còn hạn chế. Nhiều cộng đồng DTTS chưa được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và nguồn lực để chủ động nhận diện, phản biện và ứng phó với các tác động tiêu cực từ bên ngoài, đặc biệt trong không gian truyền thông số. Khoảng cách về trình độ học vấn, tiếp cận thông tin và kỹ năng số làm gia tăng nguy cơ bị xuyên tạc, lợi dụng các vấn đề văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo và dân tộc.

Thứ ba, mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và an ninh văn hóa chưa được xử lý hài hòa. Một số hoạt động phát triển, như: khai thác tài nguyên, phát triển du lịch, di dân tái định cư, nếu thiếu sự tham vấn và đánh giá tác động văn hóa, có thể làm xáo trộn đời sống văn hóa cộng đồng, phá vỡ các không gian văn hóa truyền thống và làm suy giảm niềm tin xã hội.

Thứ tư, hạn chế trong công tác quản trị và phối hợp liên ngành cũng là vấn đề đáng chú ý. Khung chính sách về an ninh văn hóa chưa đồng bộ, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý văn hóa, an ninh, thông tin và chính quyền cơ sở còn thiếu chặt chẽ. Những vấn đề này cho thấy yêu cầu cấp thiết phải đổi mới cách tiếp cận an ninh văn hóa theo hướng lấy cộng đồng làm trung tâm, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn, phát triển và bảo đảm ổn định xã hội.

2.3. An ninh văn hóa góp phần ổn định và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

An ninh văn hóa giữ vai trò nền tảng trong việc bảo đảm ổn định xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS&MN. Với tư cách là một bộ phận của an ninh phi truyền thống, an ninh văn hóa không chỉ hướng tới bảo vệ các giá trị văn hóa truyền thống, mà còn góp phần củng cố niềm tin xã hội, tăng cường gắn kết cộng đồng và tạo môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế- xã hội (KT-XH) như:

Một là, an ninh văn hóa góp phần duy trì ổn định xã hội và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc. Khi các giá trị văn hóa cốt lõi được tôn trọng và phát huy, cộng đồng có điểm tựa tinh thần vững chắc, từ đó giảm thiểu xung đột xã hội và hạn chế nguy cơ bị tác động, chia rẽ bởi các yếu tố bên ngoài. Các thiết chế văn hóa truyền thống như luật tục, hương ước, vai trò của già làng, trưởng bản và người có uy tín tiếp tục phát huy tác dụng trong điều chỉnh hành vi xã hội, giải quyết mâu thuẫn và duy trì trật tự ở cơ sở vùng đồng bào DTTS&MN.

Hai là, an ninh văn hóa tạo nền tảng cho phát triển kinh tế bền vững gắn với bản sắc địa phương. Việc bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống giúp hình thành các mô hình sinh kế phù hợp, như du lịch văn hóa sinh thái, làng nghề truyền thống và kinh tế sáng tạo dựa trên tri thức địa phương. Khi văn hóa được bảo đảm an toàn và phát triển lành mạnh, các hoạt động kinh tế không chỉ mang lại thu nhập mà còn góp phần bảo tồn bản sắc và nâng cao vị thế của cộng đồng DTTS trong quá trình phát triển.

Ba là, an ninh văn hóa có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao năng lực tự chủ và thích ứng của cộng đồng trước các biến đổi xã hội. Trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số, việc củng cố “sức đề kháng văn hóa” giúp cộng đồng chủ động tiếp nhận các yếu tố mới một cách có chọn lọc, tránh bị hòa tan hoặc lệ thuộc. Đây là điều kiện cần thiết để đồng bào DTTS tham gia hiệu quả vào đời sống KT-XH hiện đại mà vẫn giữ gìn được bản sắc văn hóa.

Bốn là, an ninh văn hóa có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao năng lực tự chủ và thích ứng của cộng đồng trước các biến đổi xã hội. Trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số, việc củng cố “sức đề kháng văn hóa” giúp cộng đồng chủ động tiếp nhận các yếu tố mới một cách có chọn lọc, tránh bị hòa tan hoặc lệ thuộc. Đây là điều kiện cần thiết để đồng bào dân tộc thiểu số tham gia hiệu quả vào đời sống KT-XH hiện đại mà vẫn giữ gìn được bản sắc văn hóa.

Năm là, bảo đảm an ninh văn hóa góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước ở cơ sở. Khi văn hóa được coi là nguồn lực và là tiền đề của phát triển, các chính sách dân tộc sẽ nhận được sự đồng thuận cao hơn từ cộng đồng, qua đó tăng cường tính ổn định và bền vững của vùng đồng bào DTTS&MN.

2.4. Định hướng và giải pháp đối với an ninh văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Bảo đảm an ninh văn hóa vùng đồng bào DTTS&MN cần được định hướng theo cách tiếp cận tổng thể, coi văn hóa vừa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là nguồn lực cho phát triển bền vững. Định hướng xuyên suốt là kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống với yêu cầu ổn định xã hội và hội nhập, trong đó cộng đồng DTTS giữ vai trò chủ thể, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo và điều phối. Về giải pháp thể chế, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về văn hóa và công tác dân tộc theo hướng tích hợp mục tiêu an ninh văn hóa vào các chương trình phát triển KT-XH vùng đồng bào DTTS&MN. Việc xây dựng và thực thi chính sách cần dựa trên nguyên tắc tôn trọng đa dạng văn hóa, bảo đảm quyền văn hóa của đồng bào DTTS, đồng thời có cơ chế giám sát, đánh giá tác động văn hóa đối với các dự án phát triển, du lịch và khai thác tài nguyên.

Về phát huy vai trò cộng đồng, cần tăng cường năng lực tự bảo vệ văn hóa thông qua giáo dục, truyền dạy giá trị truyền thống và nâng cao nhận thức về an ninh văn hóa cho người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín và các thiết chế văn hóa cơ sở cần được củng cố, phát huy như những “trụ cột” trong gìn giữ bản sắc và ổn định xã hội ở địa phương. Đồng thời, khuyến khích cộng đồng chủ động tham gia quản lý không gian văn hóa và phản biện các biểu hiện xâm hại văn hóa.

Trong bối cảnh truyền thông số phát triển mạnh, cần chú trọng giải pháp quản trị không gian thông tin, kết hợp giữa định hướng truyền thông, nâng cao năng lực tiếp nhận thông tin và kỹ năng số cho đồng bào dân tộc thiểu số. Việc xây dựng nội dung truyền thông phù hợp, phản ánh đúng giá trị văn hóa địa phương sẽ góp phần tăng cường “miễn dịch văn hóa” trước các thông tin sai lệch, xuyên tạc.

Đặc biệt, cần tăng cường phối hợp liên ngành giữa các cơ quan văn hóa, an ninh, thông tin và chính quyền cơ sở, đồng thời đẩy mạnh hợp tác với các tổ chức xã hội, nhà nghiên cứu và cộng đồng. Sự phối hợp đồng bộ này là điều kiện quan trọng để bảo đảm an ninh văn hóa gắn với ổn định xã hội và phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS&MN.

3. Thảo luận

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên cho thấy, an ninh văn hóa vùng đồng bào DTTS&MN không chỉ là vấn đề bảo vệ di sản hay gìn giữ bản sắc, mà là một nội dung cốt lõi của ổn định xã hội và phát triển bền vững. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, an ninh văn hóa cần được tiếp cận như một quá trình động, gắn với sự thích ứng linh hoạt của cộng đồng trước các biến đổi KT-XH và môi trường thông tin.

Theo đó, cần phải chuyển từ phương thức quản lý hành chính sang phương thức quản trị văn hóa dựa trên sự tham gia của cộng đồng là cần thiết trong giai đoạn mới hiện nay. Việc đề cao vai trò chủ thể của đồng bào dân tộc thiểu số trong bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa không chỉ nâng cao hiệu quả an ninh văn hóa, mà còn củng cố niềm tin xã hội và tính chính danh của chính sách. Tuy nhiên, nếu thiếu cơ chế hỗ trợ phù hợp về nguồn lực, giáo dục và truyền thông, cộng đồng khó có thể tự mình đối phó với các tác động từ bên ngoài.

Ngoài ra, an ninh văn hóa cần được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với phát triển kinh tế và an ninh xã hội. Nghiên cứu cho thấy, chỉ khi các chính sách phát triển tôn trọng không gian văn hóa, bảo đảm sinh kế và quyền văn hóa của người dân, an ninh văn hóa mới thực sự trở thành nền tảng ổn định và phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS&MN.

4. Kết luận

An ninh văn hóa vùng đồng bào DTTS&MN là trụ cột quan trọng trong bảo đảm ổn định xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và thúc đẩy phát triển bền vững. Nghiên cứu cho thấy, trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và sự phát triển mạnh mẽ của không gian truyền thông số, các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào DTTS đang chịu nhiều tác động đa chiều, làm nảy sinh những thách thức mới đối với an ninh văn hóa. Việc bảo đảm an ninh văn hóa không chỉ dừng ở bảo tồn di sản, mà cần được tiếp cận như một quá trình quản trị tổng thể, gắn với phát triển KT-XH, quyền văn hóa và năng lực tự bảo vệ của cộng đồng. Do đó, tăng cường an ninh văn hóa đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa hoàn thiện thể chế, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng và nâng cao hiệu quả quản trị, nhằm xây dựng nền tảng văn hóa vững chắc cho sự ổn định và phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS&MN trong giai đoạn hiện nay.

* Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo

Tài liệu tham khảo

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2014). Nghị quyết số 33-NQ/TW về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, Hà Nội.

2. Chính phủ (2021). Chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam đến năm 2030. Hà Nội.

3. TS. Trịnh Quang Cảnh, ThS. Nguyễn Duy Dũng (2022), Bảo tồn và phát triển một số dân tộc rất ít người ở Việt Nam (Si La, Pu Péo, Rơ măm, Brâu, Ơ Đu…), Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội.

4. TS. Nguyễn Anh Tuấn (2020), An ninh phi truyền thống - Những vấn đề đặt ra và giải pháp đối với vùng dân tộc thiểu số, https://lyluanchinhtri.vn/an-ninh-phi-truyen-thong-nhung-van-de-dat-ra-va-giai-phap-doi-voi-vung-dan-toc-thieu-so-1366.html

5. Thượng tá, ThS. Hoàng Đức Thành (2025), Gắn phát triển kinh tế - xã hội bền vững ở khu vực Tây Nguyên với đảm bảo quốc phòng, an ninh trong bối cảnh hội nhập, Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo, số 4 - Tháng 12.