Chùa Minh Thành (Gia Lai)Từ khóa: Phật giáo; Phát triển xã hội; Tây Nguyên; Gia Lai; Quản lý nhà nước về tôn giáo.
1. MỞ ĐẦU
Trong bối cảnh phát triển hiện nay, tôn giáo ngày càng được nhìn nhận không chỉ với tư cách là một hiện tượng tín ngưỡng, mà còn là một yếu tố có tác động sâu rộng đến đời sống xã hội. Ở Việt Nam, Phật giáo là một trong những tôn giáo lớn, có lịch sử lâu đời và có sự gắn bó chặt chẽ với dân tộc. Đặc biệt tại khu vực Tây Nguyên, nơi có đặc điểm đa dân tộc, đa tôn giáo và nhiều vấn đề xã hội đặc thù, vai trò của các tổ chức tôn giáo, trong đó có Phật giáo, ngày càng trở nên quan trọng.
Tỉnh Gia Lai là một trong những địa bàn tiêu biểu của Tây Nguyên, với điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, dân cư phân bố không đồng đều, trình độ phát triển chưa đồng nhất. Trong bối cảnh đó, các hoạt động của Phật giáo không chỉ giới hạn trong phạm vi tôn giáo mà còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực xã hội như từ thiện, giáo dục, văn hóa, môi trường và tham gia vào hệ thống chính trị.
Trong nhiệm kỳ 2022-2026, tổ chức Phật giáo tỉnh Gia Lai đã có những biến đổi quan trọng, đặc biệt là việc sáp nhập hệ thống tổ chức giữa Gia Lai và Bình Định, hướng tới tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu quả hoạt động. Đây là bước điều chỉnh mang tính thích ứng với yêu cầu cải cách hành chính và bối cảnh phát triển mới. Về cơ cấu tổ chức, Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Gia Lai được kiện toàn theo hướng chuyên môn hóa, với các ban, ngành hoạt động tương đối đồng bộ trên các lĩnh vực như tăng sự, giáo dục, hoằng pháp, từ thiện xã hội, văn hóa và truyền thông. Các hoạt động Phật sự được triển khai rộng khắp từ cấp tỉnh đến cơ sở, tạo thành một hệ thống tương đối hoàn chỉnh. Công tác tăng sự, giáo dục tăng ni, tổ chức an cư kết hạ, giới đàn, đào tạo tăng tài được triển khai nền nếp, chất lượng. Công tác hoằng pháp có nhiều đổi mới, thích ứng với thời đại số; mở rộng đến giới trẻ, đồng bào dân tộc thiểu số và vùng sâu, vùng xa. Hoạt động hướng dẫn phật tử ngày càng thiết thực, phong phú; các mô hình tu học, khóa tu, giáo dục đạo đức thanh thiếu niên được tổ chức bài bản, nhân văn, thiết thực. Đặc biệt, công tác từ thiện, an sinh xã hội đạt kết quả nổi bật với tổng giá trị hơn 165 tỷ đồng, góp phần hỗ trợ người nghèo, người yếu thế, đồng bào vùng khó khăn.
2. VAI TRÒ CỦA PHẬT GIÁO TRONG PHÁT TRIỂN XÃ HỘI TẠI GIA LAI
Trong bối cảnh phát triển xã hội ở khu vực Tây Nguyên, nơi tồn tại nhiều đặc thù về dân tộc, tôn giáo và điều kiện kinh tế - xã hội, Phật giáo không chỉ thực hiện chức năng tôn giáo thuần túy mà còn tham gia sâu rộng vào các lĩnh vực đời sống xã hội. Thực tiễn hoạt động của Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Gia Lai nhiệm kỳ 2022-2026 cho thấy Phật giáo đã thể hiện vai trò như một chủ thể xã hội quan trọng, góp phần vào quá trình phát triển theo nhiều chiều cạnh khác nhau.
Thứ nhất, Phật giáo với vai trò tác nhân an sinh xã hội
Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của vai trò xã hội của Phật giáo tại Gia Lai là đóng góp trong lĩnh vực an sinh xã hội. Trong nhiệm kỳ 2022-2026, tổng giá trị hoạt động từ thiện xã hội của Phật giáo tỉnh đạt hơn 165 tỷ đồng. Quy mô và phạm vi của các hoạt động này không chỉ dừng lại ở hỗ trợ vật chất đơn thuần mà còn mang tính hệ thống, hướng đến giải quyết các vấn đề xã hội căn bản. Các hoạt động bao gồm cứu trợ thiên tai, hỗ trợ y tế, xây dựng nhà ở cho người nghèo, cấp học bổng và chăm sóc các đối tượng yếu thế. Đáng chú ý, trong các đợt thiên tai và dịch bệnh, các cơ sở Phật giáo đã chủ động huy động nguồn lực, tổ chức cứu trợ kịp thời, góp phần ổn định đời sống người dân.
Dưới góc độ lý luận, có thể xem Phật giáo tại Gia Lai đang đảm nhiệm một phần chức năng của hệ thống phúc lợi xã hội phi nhà nước. Trong điều kiện nguồn lực công còn hạn chế và địa bàn rộng, việc Phật giáo tham gia cung ứng các dịch vụ xã hội đã góp phần lấp đầy khoảng trống trong hệ thống an sinh, đồng thời, các hoạt động từ thiện còn góp phần củng cố niềm tin xã hội, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và giảm thiểu nguy cơ bất ổn xã hội.
Thứ hai, vai trò trong giáo dục đạo đức và phát triển con người
Bên cạnh an sinh xã hội, Phật giáo còn có đóng góp quan trọng trong lĩnh vực giáo dục, đặc biệt là giáo dục đạo đức và hình thành nhân cách. Thông qua hệ thống đào tạo Phật học, các khóa tu, lớp giáo lý và hoạt động hướng dẫn phật tử, Phật giáo đã truyền tải các giá trị đạo đức như lòng từ bi, nhân ái, vị tha và trách nhiệm xã hội.
Thực tiễn cho thấy, hàng nghìn thanh thiếu niên tham gia các khóa tu mùa hè và hoạt động sinh hoạt Phật giáo đã được tiếp cận với môi trường giáo dục mang tính định hướng giá trị. Đây là yếu tố quan trọng trong bối cảnh một bộ phận thanh niên có nguy cơ lệch chuẩn hành vi dưới tác động của kinh tế thị trường và hội nhập.
Ngoài ra, việc đào tạo đội ngũ tăng ni có trình độ cao, trong đó có nhiều người được đào tạo ở nước ngoài, không chỉ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tôn giáo mà còn đóng góp vào nguồn lực trí thức chung của xã hội. Do đó, Phật giáo không chỉ là nơi bảo tồn tri thức tôn giáo mà còn là một thiết chế giáo dục mang tính xã hội rộng hơn.
Thứ ba, vai trò trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa
Phật giáo tại Gia Lai có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi văn hóa diễn ra mạnh mẽ. Các cơ sở tự viện không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo bình thường mà còn là không gian văn hóa, nơi lưu giữ các giá trị truyền thống của dân tộc và cộng đồng dân cư.
Thông qua việc tổ chức các lễ hội như Phật đản, Vu lan báo hiếu, cùng với các hoạt động văn nghệ, triển lãm và bảo tồn kiến trúc chùa chiền, Phật giáo đã góp phần duy trì bản sắc văn hóa dân tộc. Những hoạt động này không chỉ phục vụ nhu cầu tín ngưỡng mà còn tạo ra các giá trị văn hóa cộng đồng, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của người dân địa phương.
Đặc biệt, trong môi trường đa dân tộc, tôn giáo của Gia Lai, Phật giáo đóng vai trò như một yếu tố trung gian văn hóa, góp phần dung hòa các khác biệt trong sinh hoạt, thực hành niềm tin tín ngưỡng và tôn giáo, từ đó thúc đẩy sự giao lưu, tiếp biến và gắn kết giữa các cộng đồng dân cư, cộng đồng các tôn giáo khác nhau.
Thứ tư, vai trò trong củng cố khối đại đoàn kết và tham gia quản trị xã hội
Một đặc điểm nổi bật của Phật giáo tại Gia Lai là mức độ tham gia tích cực vào hệ thống chính trị - xã hội. Theo thống kê có 48 đại biểu HĐND cấp tỉnh, cấp xã nhiệm kỳ (2026-2031) là tăng, ni Phật giáo, chiếm tỷ lệ trên 45,7% trên tổng số đại biểu các tôn giáo trong tỉnh; có 70% các xã, phường đều có tăng ni Phật giáo là thành viên Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Việc nhiều tăng ni tham gia các tổ chức như Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, HĐND và các tổ chức xã hội khác cho thấy Phật giáo không đứng ngoài quá trình quản trị mà trở thành một thành tố của hệ thống này.
Sự tham gia này có ý nghĩa quan trọng trên nhiều phương diện. Trước hết, góp phần tăng cường sự đồng thuận xã hội, khi các chức sắc, chức việc tôn giáo, những người có uy tín trong cộng đồng tham gia vào quá trình ra quyết định và vận động quần chúng, đồng thời đóng vai trò cầu nối giữa chính quyền và người dân, đặc biệt trong các vấn đề nhạy cảm liên quan đến tôn giáo và dân tộc.
Ở góc độ quản lý công, đây là biểu hiện của mô hình “quản trị hợp tác”, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, điều phối và bảo đảm thể chế, còn các chủ thể xã hội bao gồm có tôn giáo, cùng tham gia giải quyết các vấn đề công cộng.
Thứ năm, vai trò trong thúc đẩy phát triển bền vững
Trong những năm gần đây, Phật giáo tại Gia Lai đã tích cực tham gia vào các hoạt động liên quan đến bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Thông qua việc triển khai các chương trình, phong trào vận động bảo vệ môi trường, đặc biệt là các hoạt động chống rác thải nhựa, ứng phó với biến đổi khí hậu, Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Gia Lai đã phát huy vai trò hướng dẫn tăng ni, phật tử tích cực tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường sinh thái. Qua đó, góp phần nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cộng đồng đối với các vấn đề môi trường, từng bước hình thành nếp sống thân thiện với môi trường, phù hợp với tinh thần “Phật giáo đồng hành cùng dân tộc” trong giai đoạn phát triển bền vững.
Điểm đáng chú ý là các hoạt động này được triển khai trên nền tảng giáo lý Phật giáo, đặc biệt là quan điểm về sự hài hòa giữa con người và tự nhiên. Điều này giúp tạo ra sự gắn kết giữa giá trị tôn giáo và mục tiêu phát triển bền vững, từ đó nâng cao hiệu quả của các chương trình vận động xã hội.
Từ các phân tích trên, có thể khẳng định rằng Phật giáo tại Gia Lai đã thể hiện vai trò đa chiều trong phát triển xã hội. Không chỉ giới hạn trong phạm vi tôn giáo, Phật giáo đã tham gia vào nhiều lĩnh vực thiết yếu của đời sống xã hội, từ an sinh, giáo dục, văn hóa đến quản trị và môi trường. Về bản chất, Phật giáo đang chuyển từ vai trò “thiết chế tín ngưỡng” sang “tác nhân phát triển xã hội”. Đây là xu hướng phù hợp với bối cảnh hiện đại, khi các nguồn lực xã hội ngày càng được huy động đa dạng để phục vụ phát triển. Tuy nhiên, để phát huy tối đa vai trò này, cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa Nhà nước và Giáo hội, đồng thời nâng cao năng lực tổ chức và quản trị của chính các tổ chức Phật giáo.
3. KẾT LUẬN
Nhìn tổng thể, những thành tựu đạt được của Phật giáo tỉnh Gia Lai trong nhiệm kỳ 2022-2026 là cơ bản, toàn diện và có ý nghĩa quan trọng đối với Giáo hội Phật giáo Việt Nam và góp phần phát triển xã hội tại địa phương.
Từ việc phân tích thực tiễn hoạt động Phật sự của Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Gia Lai nhiệm kỳ 2022-2026, có thể khẳng định rằng Phật giáo đã và đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong quá trình phát triển xã hội tại địa phương. Không chỉ dừng lại ở chức năng tín ngưỡng, tôn giáo, Phật giáo đã tham gia sâu rộng vào các lĩnh vực thiết yếu như an sinh xã hội, giáo dục đạo đức, bảo tồn văn hóa, tham gia quản trị xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững.
Những đóng góp này thể hiện rõ qua quy mô và hiệu quả của các hoạt động từ thiện, giáo dục, văn hóa và sự tham gia của tăng ni vào hệ thống chính trị - xã hội. Qua đó, Phật giáo đã khẳng định vai trò là một tác nhân xã hội tích cực, góp phần hỗ trợ Nhà nước trong việc giải quyết các vấn đề xã hội, đặc biệt tại Gia Lai, nơi còn nhiều khó khăn và đặc thù về dân tộc, tôn giáo.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn cũng cho thấy vẫn còn tồn tại những hạn chế nhất định liên quan đến năng lực tổ chức, tính đồng bộ trong hoạt động và cơ chế phối hợp giữa Nhà nước với Giáo hội. Điều này đặt ra yêu cầu cần tiếp tục hoàn thiện chính sách, đổi mới phương thức quản lý và nâng cao năng lực của các chủ thể liên quan nhằm phát huy hiệu quả hơn nữa vai trò của Phật giáo trong phát triển xã hội.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016.
2. Nghị định 95/2023/NĐ-CP ngày 29/12/2023 của Chính phủ.
3. Báo cáo tổng kết công tác Phật sự 2022-2026 của Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Gia Lai.
4. Báo cáo Tổng kết công tác dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo tỉnh Gia Lai năm 2025.
5. Báo Tổng kết cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội Khóa XVI và đại biểu Hội đồng Nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 2031 của UBND tỉnh Gia Lai
