Theo người già kể lại, xưa kia có hai thủ lĩnh người Tày là Nguyễn Viễn Rịch và Nguyễn Viễn Quang dẫn con cháu về khai phá vùng thung lũng quanh khe suối Mậu Duệ. Họ sáng tạo ra cách thả cá chép trên ruộng lúa nước để con cá và cây lúa hỗ trợ nhau cùng phát triển. Cá ăn sâu bọ hại lúa, sục bùn, diệt cỏ dại, thải phân làm tốt lúa. Khi bà con bón phân, thu hoạch lúa sẽ bổ sung thức ăn cho cá. Nuôi trong ruộng lúa, nên thịt cá chép thơm ngon, béo ngậy, bổ sung nguồn thực phẩm cho bà con. Ăn không hết, bà con đem bán rất được giá. Cách kết hợp này ngày càng được nhân rộng và duy trì cho tới ngày nay.
Hằng năm, cứ đến mùng 9/9 Âm lịch, khi lúa gần chín là đồng bào tổ chức Tết Cá để cảm tạ thần linh đã phù hộ cho một năm mưa thuận gió hoà, mùa màng tươi tốt, tỏ lòng biết ơn Tổ tiên đã bày dạy cách làm ăn. Đây cũng là thời khắc lời mời gọi: “Tháng 10 có cơm mới, tháng 9 có lúa mới, xôi nếp phải kèm cá nướng, cơm mới phải có cá đồ măng” vang vọng cả cộng đồng.
Ngày Tết Cá, các gia đình bắt cá chép ruộng chế biến mâm cỗ từ 7-9 món, gồm: Cá nướng, cá rán, cá đồ măng chua, cá nấu canh măng chua, gỏi, cá nấu canh quả trám, ruột đồ hạt kê, bánh chưng nhân cá để thành kính dâng lên thần linh, Tổ tiên. Quan trọng nhất và không được thiếu trong mâm cỗ lễ là 03 món chính: Cá rán, cá nướng, cá đồ măng chua. Chế biến xong, người đàn ông trụ cột trong gia đình tiến hành nghi lễ cúng. Hầu hết các gia đình ăn Tết Cá từ buổi trưa trong không khí đầm ấm, sum vầy mừng mùa lúa mới.
Phần hội của Tết Cá hấp dẫn với trò chơi đua cá. Cá chép được buộc một sợi dây vào vây sống lưng nối với chiếc phao bằng xốp hoặc chiếc thuyền gỗ nhỏ, sau đó đưa vào các đường đua dưới dòng suối để thi bơi ngược dòng. Người lớn hò reo, cổ vũ, trẻ nhỏ nôn nao chờ xem “vận động viên” cá nào khỏe nhất, bơi ngược dòng về đích nhanh nhất. Có gia đình còn chuẩn bị cá nhỏ cho trẻ con chơi theo cách rất đặc biệt. Họ xâu dây vào miệng những con cá, làm những chiếc bè xinh xinh bằng cây chít rồi buộc cá vào để lũ trẻ mang xuống suối thả, thi xem con nào kéo khỏe hơn. Sau khi chơi xong, lũ trẻ mang những con cá này về để bố mẹ nướng cho ăn. Đồng bào Tày quan niệm, những con cá kéo bè khỏe đem nướng cho trẻ con ăn giúp chúng mạnh khỏe, hay ăn chóng lớn.
Thi đua cá là trò chơi hấp dẫn trong lễ hội Tết CáTết Cá của người Tày ở Mậu Duệ là biểu hiện rõ nét của mối liên hệ giữa ba yếu tố: tín ngưỡng - lao động - cộng đồng. Về tín ngưỡng, nghi lễ dâng mâm cỗ cúng là cách để người Tày cảm tạ trời đất, thần linh và Tổ tiên đã dẫn dắt họ đến với một sự kết hợp trong canh tác mang lại hiệu quả cao. Về lao động, việc thả cá ruộng, bắt cá, chuẩn bị các món ăn từ cá là biểu hiện cho trí tuệ, sức sáng tạo và bàn tay khéo léo của đồng bào. Với cộng đồng, các trò chơi đua cá, thi bắt cá bằng tay thu hút đông đảo từ già tới trẻ trong thôn, bản, dòng họ cùng tham gia đã góp phần cố kết cộng đồng bền chặt.
Từ khi được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016, Tết Cá được địa phương quan tâm tổ chức thành lễ hội nhằm quảng bá di sản, đồng thời, mở hướng kết hợp du lịch trải nghiệm, mời gọi du khách tới tham quan, thưởng thức ẩm thực cá chép ruộng - những bước đi cần thiết để “biến di sản thành tài sản”. Du khách đến với lễ hội được tham gia bắt cá, đua cá, trải nghiệm nướng cá, tham quan các thửa ruộng và bản làng giúp lan tỏa hình ảnh Tết Cá và văn hóa của người Tày, đồng thời, tăng thu nhập cho bà con, củng cố ý thức bảo vệ tài nguyên và kỹ thuật canh tác truyền thống.
Khi những làn khói nướng cá bay lên, khi chiếc bánh chưng nhân cá được chia trong mâm cơm gia đình, khi tiếng hò reo cổ vũ trò chơi đua cá vang vọng - đó là lúc người Tày ở Mậu Duệ dâng lên niềm tin về một cuộc sống hạnh phúc, no đủ dưới sự che chở của thần linh và Tổ tiên, cổ vũ bà con không ngừng nỗ lực vươn lên trong cuộc sống.
