Từ lâu, vùng Mẫu Sơn được biết đến như một trong những khu vực có khí hậu đặc biệt của miền Bắc. Nằm ở độ cao trên một nghìn mét so với mực nước biển, nơi đây quanh năm mát mẻ, sương mù bao phủ nhiều tháng trong năm; mùa đông, nhiều ngày có băng giá. Chính điều kiện tự nhiên đó đã góp phần tạo nên hương vị riêng cho loại rượu mang tên vùng núi này.
Nguyên liệu làm rượu Mẫu Sơn chủ yếu là gạo nếp được lựa chọn kỹ. Sau khi đồ chín, cơm nếp được trộn với men lá truyền thống rồi ủ trong những chiếc chum hoặc thùng kín. Điều làm nên nét đặc sắc của rượu Mẫu Sơn chính là men lá - loại men được tạo nên từ nhiều loại thảo dược rừng do người Dao Lù Gang tích lũy kinh nghiệm chế biến qua nhiều thế hệ.
Trong ký ức của nhiều người cao tuổi ở Mẫu Sơn, việc làm men là công đoạn quan trọng nhất. Những loại lá, rễ cây và dược liệu được hái từ rừng, phơi khô, nghiền nhỏ rồi phối trộn theo tỷ lệ riêng của từng gia đình. Mỗi mẻ men đều chứa đựng kinh nghiệm và sự khéo léo được lưu truyền trong cộng đồng. Chính vì vậy, dù cùng mang tên rượu Mẫu Sơn nhưng mỗi nhà lại có một hương vị riêng, tạo nên sự phong phú cho nghề nấu rượu truyền thống nơi đây.
Men rượu làm từ hàng chục loại thảo mộc rừng là nguyên liệu quan trọng và đặc biệt để tạo nên thương hiệu rượu Mẫu SơnSau thời gian lên men, rượu được chưng cất bằng phương pháp thủ công. Từng giọt rượu trong vắt chảy ra từ hệ thống nồi nấu truyền thống mang theo hương thơm dịu nhẹ của nếp và thảo mộc. Khi nhấp một ngụm nhỏ, người thưởng thức cảm nhận được vị ngọt nơi đầu lưỡi, hơi cay lan dần trong cổ họng và dư vị ấm áp còn đọng lại khá lâu. Do sử dụng nhiều loại thảo dược nên rượu Mẫu Sơn uống êm, không gắt, uống nhiều cũng không bị đau đầu, có tác dụng chữa phong thấp, đau lưng, làm lành vết thương… Uống một lượng vừa phải, chỉ sau một thời gian ngắn sẽ giúp nâng cao thể trạng cho người sử dụng.
Điều khiến nhiều du khách nhớ mãi về rượu Mẫu Sơn không chỉ nằm ở hương vị mà còn ở không gian thưởng thức. Trong những ngôi nhà của người Dao Lù Gang ở trên núi cao, bên bếp lửa bập bùng giữa tiết trời lạnh giá, chén rượu trở thành cầu nối của những câu chuyện. Đó có thể là chuyện về mùa vụ, về những cánh rừng già, về phong tục tập quán hay những làn điệu dân ca đã theo chân người qua bao thế hệ.
Rượu được người Dao Lù Gang nấu theo phương pháp thủ công truyền thốngĐối với cộng đồng người Dao Lù Gang, rượu còn hiện diện trong nhiều nghi lễ truyền thống. Trong những dịp cưới hỏi, lễ tết, mừng nhà mới hay các cuộc gặp gỡ cộng đồng, chén rượu được nâng lên mang theo lời chúc sức khỏe, tình đoàn kết và cuộc sống đủ đầy. Vì thế, rượu Mẫu Sơn không đơn thuần là một sản phẩm ẩm thực mà còn mang giá trị văn hóa sâu sắc.
Ngày nay, khi du lịch phát triển, rượu Mẫu Sơn trở thành một trong những sản vật được nhiều du khách tìm mua khi đến với Khu du lịch Mẫu Sơn. Tuy nhiên, điều làm nên giá trị bền vững của loại rượu này không chỉ nằm ở danh tiếng mà còn ở việc nghề nấu rượu truyền thống vẫn được gìn giữ trong nhiều gia đình.
Giữa nhịp sống hiện đại hôm nay, những chum rượu vẫn âm thầm lên men trong các bản làng ở Mẫu Sơn để kể câu chuyện về sự gắn bó giữa con người với núi rừng. Trong từng giọt rượu là hương thơm của nếp mới, là vị của thảo mộc rừng và là kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ. Có lẽ vì thế mà với những ai từng đặt chân lên đỉnh Mẫu Sơn, không thể quên thưởng thức chén rượu nơi đây để cảm nhận hơi thở của núi rừng, sự chân thành của người Dao Lù Gang và nét đẹp văn hóa của một tộc người được chưng cất cùng thời gian giữa mây trời xứ Lạng.
