Sâm Nam núi Dành - Từ cây thuốc dân gian đến “vàng xanh” đất Kinh Bắc

Sâm Nam núi Dành, còn gọi là cát sâm, nam sâm là loài cây dây leo có tên khoa học là Callerya speciosa. Theo các tài liệu được công bố, cây gắn với khu vực núi Dành, trước đây thuộc địa bàn các xã Liên Chung, Việt Lập, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang (cũ), nơi có thành phần thổ nhưỡng đặc biệt, gồm: đá cám, canxi và magiê. Ở nơi này có nhiều đồng bào dân tộc Kinh, Tày, Nùng, Hoa… cùng chung sống. Núi Dành là dãy núi lớn thứ hai sau núi Đót (xã Phúc Sơn) và là nơi đã sản sinh loài sâm quý.

Tuy nhiên, do bị khai thác quá mức, những năm 1970, sâm Nam núi Dành gần như tuyệt chủng. Bước ngoặt xảy ra vào năm 2010, khi một cây sâm cổ còn sót lại được phát hiện trong vườn nhà ông Thân Hải Đăng ở thôn Đồng Sen, xã Việt Lập. Ông Thân Hải Đăng là con của cụ Thân Văn Thành. Cụ Thành có mẹ vợ giỏi nghề thuốc Nam, biết rõ giá trị của cây sâm núi Dành. Ngày đó, con cái cụ Thành thường hay bị sài đẹn, mẹ vợ cụ lên núi Dành, tìm được một gốc sâm, rồi trồng tại vườn nhà cụ để sử dụng cho mọi người trong gia đình. Gốc sâm này sau đó được cụ Thân Văn Thành truyền lại cho người con út là ông Thân Hải Đăng.

Từ gốc sâm quý còn sót lại ở vườn nhà ông Thân Hải Đăng, năm 2012, Trung tâm Khoa học công nghệ và Môi trường Tân Yên đã triển khai dự án bảo tồn, nhân giống sâm Nam núi Dành. Sau đó, nhiều nghiên cứu tiếp tục được thực hiện nhằm hoàn thiện kỹ thuật nhân giống. Đến năm 2015, tỷ lệ sống của cây giống được nâng lên khoảng 90%, tạo điều kiện để mở rộng diện tích trồng.

Cùng với việc khôi phục vùng nguyên liệu, địa phương từng bước xây dựng thương hiệu cho sản phẩm. Năm 2017, sâm Nam núi Dành được đưa vào diện bảo hộ sở hữu trí tuệ; năm 2021, sản phẩm được cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý “Sâm Nam núi Dành Tân Yên”. Đây là những dấu mốc quan trọng trong quá trình xác lập giá trị của một sản vật gắn với một vùng đất.

Sâm Nam núi Dành có lớp vỏ bên ngoài cứng, lõi bên trong màu vàng nhạt, mùi thơm dịu, vị hơi ngọt, sâm càng già tuổi thì ruột càng óng vàng. Sâm Nam núi Dành được quan tâm trước hết bởi thành phần hóa học của nó. Các nghiên cứu đã xác định trong củ và hoa sâm có những nhóm chất như saponin, flavonoid, acid hữu cơ, acid amin và saccharid. Hàm lượng saponin trong sâm Nam núi Dành được ghi nhận ở mức 5-8,11%, tương đương sâm Hàn Quốc và gần bằng sâm Ngọc Linh (10%) - một trong số những loài sâm quý hiếm và chất lượng nhất thế giới. Nhờ hàm lượng saponin cao, sâm núi Dành được đánh giá là có giá trị dược lý đặc biệt, hỗ trợ tốt việc ổn định đường huyết, tăng cường sức khỏe, chống oxy hóa. Giá thành sâm tươi khá cao, dao động 500.000-2.000.000 đồng/kg tùy kích cỡ.

Ông Thân Hải Đăng cho biết thêm, trước đây, sâm núi Dành là vị quan trọng trong các bài thuốc chữa bệnh của các thầy lang trong vùng. Từng xem bà ngoại bốc thuốc nên ông Đăng biết loại sâm này đặc biệt tốt cho trẻ nhỏ ốm yếu. Người cảm, sốt cao chỉ cần đun nước sâm lên uống sẽ giúp hạ nhiệt tức thì. 

Ngoài saponin, sâm còn giàu flavonoid, acid hữu cơ, acid amin, mang lại nhiều công dụng như tăng cường miễn dịch, hỗ trợ điều trị tiểu đường, huyết áp, viêm gan, thấp khớp và làm sáng mắt. Hoa, nụ hoa, rễ, lá của sâm Nam núi Dành cũng đang được nghiên cứu, chế biến thành nhiều sản phẩm khác như trà hoa sâm, rượu sâm, mật ong hoa sâm, trà sâm... Việc tận dụng cả củ và hoa giúp nâng cao giá trị kinh tế của cây trồng, đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường tiêu thụ. Theo ước tính, mỗi ha sâm 2 năm tuổi có thể thu được 3 - 4 tấn hoa tươi, mang lại nguồn thu từ vài trăm triệu đồng mỗi năm tùy theo giá thị trường.

Năm 2025, diện tích sâm Nam núi Dành đã đạt khoảng 150 ha. Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, vùng trồng sâm Nam núi Dành tiếp tục được phát triển tại xã Phúc Hòa, tỉnh Bắc Ninh. Nhiều hợp tác xã, doanh nghiệp đã tham gia sản xuất cây giống; trồng, chế biến và tiêu thụ sản phẩm, tạo thêm việc làm và nguồn thu cho người dân.

Trong dân gian còn lưu truyền câu chuyện cảm động về sâm nam núi Dành giúp chữa bệnh cho Hoàng thái hậu Từ Dũ, mẹ vua Tự Đức. Tương truyền mẹ vua Tự Đức bị lòa, có vị lương y đã dâng cho bà vị thuốc chế từ sâm núi Dành, sau đó bà khỏi bệnh, mắt sáng trở lại. Từ đó, sâm Nam núi Dành trở thành một đặc sản tiến vua nổi danh đất Bắc.

Từ một cây sâm có nguy cơ biến mất đến vùng nguyên liệu được mở rộng; từ nguồn gen được bảo tồn đến những sản phẩm OCOP có mặt trên thị trường, sâm Nam núi Dành đang từng bước khẳng định giá trị của một sản vật địa phương. Đó là con đường đúng đắn để một cây thuốc thực sự trở thành “vàng xanh” của quê hương.

Hành trình đó cho thấy, với một sản phẩm nông nghiệp đặc trưng, bảo tồn nguồn gen chỉ là điểm khởi đầu. Để cây sâm thực sự trở thành sinh kế bền vững cho người dân, cần tiếp tục chuẩn hóa vùng nguyên liệu, nâng cao chất lượng, phát triển chế biến và xây dựng thị trường. Đó cũng là con đường để sâm Nam núi Dành giữ được giá trị riêng của mình khi bước ra khỏi vùng núi Dành, đến với người tiêu dùng trong nước và xa hơn là thị trường quốc tế.