Bánh chưng của người Tày không chỉ là một món ăn

Trong mỗi gia đình người Tày thì bánh chưng gù xanh là loại phổ biến nhất vào dịp Tết. Nguyên liệu để làm nên chiếc bánh này gồm: gạo nếp nương, đỗ xanh, thịt lợn đen và lá dong tươi trồng từ rừng núi. Bánh chưng gù xanh có màu sắc đặc trưng từ việc ngâm gạo với nước lá nghệ, tạo nên một màu xanh bắt mắt và có mùi thơm riêng biệt. Việc gói bánh chưng gù xanh cũng rất công phu. Người làm bánh trải nguyên liệu dọc theo chiều dài của lá dong, sau đó cuộn lại và uốn cong hai đầu lá để tạo nên dáng gù đặc trưng. Nhờ vậy, bánh chưng gù xanh thường dễ bóc và giữ được nguyên vẹn hương vị khi ăn.

Bánh chưng gù đen là một trong những đặc sản nổi bật của người Tày tại vùng cao. Điều làm nên sự khác biệt của loại bánh này chính là màu đen đặc trưng có được nhờ công đoạn chuẩn bị rất đặc biệt: tro than từ cây núc nác. Núc nác là loại cây mọc trên rừng, được người dân thu hoạch vào những ngày cuối năm, đem về đốt lấy tro, giã mịn và trộn với gạo nếp nương. Than núc nác không chỉ tạo ra màu đen độc đáo mà còn mang lại vị mặn đặc trưng cho bánh, thay cho muối vốn rất hiếm vào ngày xưa.

Ngoài gạo, đỗ và thịt lợn, bánh chưng gù đen còn có một điểm khác biệt lớn so với bánh chưng gù xanh ở cách thức chế biến. Thịt lợn đen từ những con lợn thả rông được lựa chọn kỹ, thái mỏng, tẩm ướp gia vị từ tiêu và thảo quả xay mịn để làm tăng thêm mùi thơm quyến rũ cho chiếc bánh. Bánh gù đen cũng được gói bằng lá dong tươi và thường  luộc bằng bếp củi để giữ nguyên hương vị đặc trưng. Khi bánh chín, lớp lá dong bao ngoài bánh có mùi thơm, kết hợp với vị ngọt ngào của đậu xanh và thịt lợn trở thành một món ăn không thể thiếu trong mâm cúng Tết của người Tày.

Bánh chưng gù xanh và đen đều thể hiện sự khéo léo của người phụ nữ Tày trong từng công đoạn, bởi nó được gói bằng tay, với những đường uốn cong chính xác và đẹp mắt. Đặc biệt, cách thức gói bánh cũng mang tín ngưỡng và giá trị văn hóa sâu sắc. Tùy vào mục đích sử dụng và nghi thức lễ cúng, bánh có thể được gói theo kiểu bốn chiếc lạt hoặc năm chiếc lạt. Bánh chưng gù được gói bằng năm chiếc lạt sẽ dùng để cúng và dự đoán vận mệnh của gia đình trong năm mới./.