Bảo tồn và gìn giữ văn hóa Champa giữa thung lũng Mỹ Sơn

Được xây dựng liên tục từ thế kỷ IV đến thế kỷ XIII, Mỹ Sơn từng là trung tâm tôn giáo quan trọng của Vương quốc Champa. Các vị vua cho dựng đền tháp thờ thần Shiva, tổ chức không gian nghi lễ và gửi gắm quan niệm về thần linh, quyền lực vương triều. Năm 1999, UNESCO ghi danh Thánh địa Mỹ Sơn là Di sản văn hóa thế giới, khẳng định giá trị nổi bật của quần thể về kiến trúc, nghệ thuật và giao lưu văn hóa.

Những dấu tích tại đây cung cấp nhiều tư liệu về đời sống Champa qua các thời kỳ. Hình tượng thần Shiva, vũ nữ Apsara, linh vật Makara cùng hệ thống bệ thờ, hoa văn trang trí phản ánh thế giới tín ngưỡng phong phú. Các văn bia cổ góp phần làm sáng tỏ lịch sử vương quốc và quá trình hình thành, phát triển của khu đền tháp.

Từ thập niên 1980, kiến trúc sư Ba Lan Kazimierz Kwiatkowski cùng các chuyên gia đã góp phần đặt nền móng cho công tác bảo tồn Mỹ Sơn trong giai đoạn mới. Qua nhiều năm, sự hợp tác giữa Việt Nam với các đối tác quốc tế tiếp tục bổ sung kinh nghiệm và nguồn lực. Giai đoạn 2017-2022, dự án trùng tu nhóm tháp trung tâm do Ấn Độ hỗ trợ đã thu thập 734 hiện vật, đồng thời phát hiện đài thờ Linga-Yoni liền khối lớn nhất Việt Nam, được công nhận là bảo vật quốc gia.

Công tác bảo tồn còn có sự tham gia của nghệ nhân địa phương. Nghệ nhân Nguyễn Quá ở vùng Duy Phú đã dành nhiều năm nghiên cứu, sản xuất gạch phục vụ trùng tu các nhóm tháp. Kinh nghiệm chế tác vật liệu của người thợ, kết hợp với kiểm nghiệm của chuyên gia, góp phần đáp ứng yêu cầu bảo tồn kiến trúc cổ. Thực tế này cho thấy gìn giữ di sản cần sự phối hợp giữa khoa học hiện đại và tri thức được tích lũy qua thực hành truyền thống.

Một bước đi đáng chú ý là quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Khu đền tháp Mỹ Sơn đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050, với quy mô hơn 1.158ha. Định hướng này mở rộng phạm vi quản lý từ khu đền tháp sang cảnh quan và vùng đệm, đồng thời tạo cơ sở phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch.

Theo thông tin được công bố, từ tháng 5/2026 đến tháng 3/2027, nhóm chuyên gia Cơ quan Khảo cổ Ấn Độ tiếp tục trùng tu đền F1, đền E5, đền E6, tường bao và hệ thống thoát nước tại Mỹ Sơn. Cùng với các dự án chuyên môn, quy hoạch dài hạn được kỳ vọng giúp công tác bảo tồn chủ động hơn, đồng thời định hướng việc tổ chức không gian dịch vụ và trải nghiệm văn hóa. Tuy nhiên, mọi hoạt động phát triển cần đặt trong yêu cầu bảo vệ cảnh quan, môi trường sinh thái và tính nguyên gốc của di tích.

Điểm đáng chú ý hơn là định hướng kết nối Mỹ Sơn với Bảo tàng Điêu khắc Chăm, di tích Chăm Phong Lệ, Trà Kiệu, Bằng An và Phật viện Đồng Dương. Mỗi địa điểm lưu giữ một nguồn tư liệu riêng. Bảo tàng là nơi bảo tồn các tác phẩm điêu khắc quý; Phong Lệ cung cấp dấu tích khảo cổ; các di tích Trà Kiệu, Bằng An và Đồng Dương góp phần làm rõ những phương diện khác nhau của lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng Champa. Trong mối liên hệ ấy, Mỹ Sơn là nơi du khách có thể trực tiếp tiếp cận một quần thể đền tháp gắn với không gian nghi lễ cổ.

Bên cạnh kiến trúc, việc gìn giữ văn hóa Chăm cũng có ý nghĩa quan trọng. Tiếng kèn Saranai, nhịp trống Ghinăng, Paranưng và vũ điệu Apsara góp phần đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với du khách. Khi nghệ nhân có điều kiện biểu diễn, truyền dạy và trao truyền kỹ năng, di sản không chỉ được bảo vệ bằng vật chất mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Phát huy giá trị di sản vì thế cần gắn với vai trò của người dân địa phương, hoạt động nghiên cứu và việc tổ chức du lịch có trách nhiệm. Lượng khách tăng mang lại cơ hội quảng bá văn hóa, nhưng cũng đòi hỏi quản lý chặt chẽ để hạn chế tác động đến các công trình cổ và cảnh quan. Bảo tồn phải là nền tảng cho phát triển, chứ không trở thành phần việc bị đặt sau các mục tiêu khai thác du lịch.

Từ Mỹ Sơn, việc kết nối các địa điểm Champa mở ra hướng tiếp cận mới đối với di sản. Khi những ngôi tháp, hiện vật và dấu tích khảo cổ được đặt trong cùng một câu chuyện lịch sử, các giá trị văn hóa sẽ được nhận diện đầy đủ hơn. Giữ gìn Mỹ Sơn không chỉ là bảo vệ một quần thể kiến trúc cổ giữa thung lũng, mà còn là góp phần nối lại những mảnh ghép của nền văn minh Champa, để di sản tiếp tục được nghiên cứu, lan tỏa và trao truyền cho các thế hệ mai sau.