Bảo vật quốc gia Mộc bản chùa Bổ Đà

Nằm trong không gian văn hóa đặc sắc chùa Bổ Đà, phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh, kho mộc bản là một trong những di sản tư liệu đặc biệt của Phật giáo Việt Nam. Theo Cục Di sản văn hóa, bộ mộc bản gồm 1.935 ván khắc và 18 bộ kinh sách chính, có niên đại từ giữa thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX.

Giá trị đặc biệt của mộc bản chùa Bổ Đà trước hết nằm ở chất liệu. Toàn bộ ván khắc đều được làm từ gỗ thị và chính chi tiết này mang lại cho bộ mộc bản hai kỷ lục: “Bộ mộc bản kinh Phật của Thiền phái Lâm Tế khắc trên gỗ thị cổ nhất” do Hội Kỷ lục gia Việt Nam trao tặng và “Bộ mộc bản kinh Phật khắc trên gỗ thị cổ nhất thế giới” do tổ chức Kỷ lục châu Á và Liên minh Kỷ lục thế giới vinh danh.

Đến nay, bộ mộc bản chùa Bổ Đà vẫn là một trong những kho mộc bản kinh Phật cổ nhất và quý nhất Việt Nam. Phần lớn ván khắc được thực hiện trong thời Vua Lê Cảnh Hưng (1740-1786), sau đó được san khắc nhiều lần dưới thời các triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức.

Các mộc bản được khắc trên hai mặt, mỗi mặt là hai trang sách được khắc bằng chữ Hán, chữ Nôm và chữ Phạn, phản ánh hoạt động biên soạn, san khắc và truyền bá kinh điển Phật giáo tại chùa Bổ Đà. Nhiều trang được khắc đan xen thêm hình Đức Phật Thích Ca tọa trên đài sen, Quan Thế Âm Bồ Tát, các vị La Hán... được thể hiện bằng kỹ thuật chạm khắc tinh tế. Chữ và hình hòa quyện trên mặt gỗ, tạo nên những tác phẩm vừa có giá trị tôn giáo, vừa có giá trị mỹ thuật, góp phần làm tăng thêm ý nghĩa Phật giáo và có tác động trực diện đến việc truyền thụ và tiếp nhận Phật giáo. Đây cũng là một nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu kỹ thuật khắc in truyền thống và nghệ thuật điêu khắc gỗ của người Việt.

Ở một số ván khắc là trang đầu hoặc trang cuối của mộc bản các đầu sách thường có lạc khoản cho biết thời gian san khắc, người san khắc, địa điểm lưu trữ. Đáng chú ý, mộc bản Bổ Đà không chỉ chứa các văn bản kinh điển. Một số ván khổ lớn còn được sử dụng để khắc sớ, điệp và các văn bản phục vụ nghi lễ Phật giáo. Sau hàng trăm năm, bộ mộc bản vẫn giữ đường nét chữ khắc và các họa tiết rõ ràng.

Các mộc bản lưu giữ tại chùa Bổ Đà phản ánh quá trình truyền bá và thực hành Phật giáo, đặc biệt là sự phát triển của Thiền phái Lâm Tế tại Việt Nam. Hệ thống mộc bản còn chứa các tác phẩm chữ Nôm, trong đó có những văn bản liên quan đến việc diễn giải giáo lý và lễ nghi Phật giáo, mở ra nguồn tư liệu cho nghiên cứu lịch sử, tư tưởng, ngôn ngữ và văn học của Việt Nam thời phong kiến.

Từ năm 2018, địa phương đã đặt vấn đề xây dựng không gian trưng bày, bảo vệ và số hóa kho mộc bản, đồng thời nghiên cứu cách thức để du khách có thể tiếp cận di sản thông qua những bản sao, qua đó hạn chế tác động trực tiếp lên hiện vật gốc.

Trung tuần tháng 9/2026, UBND phường Vân Hà tiếp tục phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bắc Ninh đã tiến hành đánh giá hiện trạng, yêu cầu bảo quản và phương án hoàn thiện không gian, cơ sở vật chất, trang thiết bị, tạo điều kiện bảo quản an toàn, lâu dài hệ thống mộc bản sau khi được xử lý, đồng thời phục vụ nghiên cứu, trưng bày và phát huy giá trị. Đây là nội dung thuộc dự án “Ứng dụng khoa học và công nghệ để bảo quản, phục chế và phát huy giá trị mộc bản chùa Bổ Đà”, do Viện Công nghiệp gỗ và Nội thất, Trường Đại học Lâm nghiệp chủ trì.

Trong giai đoạn hiện nay, một nội dung quan trọng được tập trung thực hiện là làm sạch hệ thống mộc bản, tạo tiền đề cho các bước bảo quản, phục chế, số hóa và phát huy giá trị. Theo mục tiêu dự án, toàn bộ mộc bản sẽ được phân loại, đánhgiá hiện trạng, làm sạch và số hóa 3D. Một số bản tiêu biểu được lựa chọn phụcchế theo nguyên tắc tôn trọng tối đa yếu tố gốc, không làm thay đổi tính chất,màu sắc, hình dáng và đặc điểm nguyên bản. Dự án cũng dự kiến thực hiện 20 bản sao mộc bản tiêu biểu phục vụ trưng bày, triển lãm và đề xuất phương án thiếtkế không gian bảo quản, trưng bày phù hợp.