Tấm bia cổ, một trong những hiện vật quý giá tại di tích quốc gia đền thờ Lê HoànCuốn sử bằng đá
Trên tấm bia, những dòng chữ Hán khắc sâu, nét chữ sắc gọn, dù trải qua mưa nắng vẫn còn khá rõ. Nội dung ghi lại công đức hiển hách của Lê Hoàn từ khi phò tá nhà Đinh, dẹp loạn, lên ngôi Hoàng đế, đến khi đánh bại quân Tống xâm lược, giữ yên bờ cõi, mở mang quốc gia. Bia còn ca ngợi chính sách trọng nông, khuyến khích sản xuất, tổ chức bộ máy chính quyền, bang giao với láng giềng… Có thể nói, tấm bia đá ở xã Xuân Lập là một “cuốn sử bằng đá”, cô đọng nhưng chuẩn xác, phản ánh sự nghiệp và tầm vóc của một vị vua bản lĩnh.
Điều đáng chú ý, văn bia không chỉ đề cao tài trị quốc của Lê Hoàn mà còn khắc họa hình ảnh một nhà vua gần dân, biết chăm lo sản xuất, biết gắn kết sức mạnh nhân dân. Đây là điểm khác biệt so với nhiều văn bia cùng thời, vốn thường thiên về tán dương công tích triều đình.
Nghệ thuật và kỹ thuật chế tác
Bia đá trong đền thờ Lê Hoàn có dáng dấp phổ biến của bia thời Lê. Thân bia hình chữ nhật đứng, đặt trên lưng rùa đá, chóp bia chạm hoa văn tứ linh và mây lửa. Nghệ nhân đã kết hợp hài hòa đường nét mạnh mẽ với những chi tiết tinh xảo, thể hiện trình độ điêu khắc điêu luyện của thế kỷ XVII. Điểm đặc biệt là hình tượng rùa đội bia, biểu tượng cho sự trường tồn, vĩnh cửu của tri thức và đạo lý. Trong quan niệm dân gian, rùa gắn với sự bền bỉ, kiên nhẫn, mang sức mạnh nâng đỡ quá khứ để truyền cho mai sau.
Vì thế, bia đá trong đền Lê Hoàn không chỉ ghi chép mà còn ẩn chứa triết lý nhân sinh: công đức của bậc minh quân phải được lưu truyền muôn đời.
Trước hết, bia đá là chứng tích lịch sử khẳng định sự tồn tại của triều Tiền Lê và vai trò to lớn của Lê Hoàn trong việc dựng nước, giữ nước. Với giới nghiên cứu, đây là nguồn tư liệu gốc có giá trị bổ sung cho chính sử, nhất là khi nhiều sử liệu về giai đoạn này còn ít ỏi.
Thứ hai, bia đá có giá trị văn hóa - giáo dục. Trải qua nhiều thế kỷ, tấm bia vẫn kể câu chuyện về hào khí dân tộc, về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Đối với thế hệ trẻ, bia đá là một “bài học sống động”, nhắc nhở về trách nhiệm tiếp nối truyền thống, giữ gìn bản lĩnh độc lập, tự cường.
Thứ ba, bia đá khẳng định giá trị mỹ thuật - kiến trúc của nghệ thuật chạm khắc Việt Nam thế kỷ XVII. Những họa tiết tinh xảo, bố cục cân đối, ngôn ngữ trang trí giàu tính biểu tượng cho thấy trình độ nghệ nhân và quan niệm thẩm mỹ của thời đại.
Biểu tượng bản lĩnh xứ Thanh
Đền thờ Lê Hoàn là di tích lịch sử quốc gia đặc biệtKhông chỉ dừng lại ở giá trị vật thể, bia đá trong đền thờ Lê Hoàn còn là biểu tượng của vị thế xứ Thanh. Thanh Hóa là vùng phát tích nhiều triều đại, nơi sản sinh những anh hùng dân tộc. Việc dựng bia tôn vinh Lê Hoàn càng khẳng định vai trò tiên phong của mảnh đất này trong tiến trình lịch sử dân tộc. Mỗi năm, khi lễ hội tưởng niệm Vua Lê Đại Hành diễn ra, hàng nghìn người lại tìm về chiêm bái bia đá, dâng hương tưởng nhớ. Không chỉ để tri ân quá khứ, đó còn là hành động khẳng định văn hóa và niềm tự hào của xứ Thanh trước bạn bè muôn nơi.
Trải qua mưa nắng, bia đá hiện đã có dấu hiệu phong hóa, chữ khắc mờ dần. Công tác bảo tồn đặt ra nhiều thách thức, vừa phải giữ nguyên giá trị gốc, vừa cần áp dụng kỹ thuật bảo quản hiện đại để tránh hư hại thêm. Chính quyền và ngành văn hóa tỉnh Thanh Hóa đã đưa bia đá vào diện quản lý đặc biệt, tiến hành vệ sinh, che chắn và số hóa tư liệu. Tuy nhiên, để di sản này sống mãi, cần sự chung tay của cộng đồng bằng việc tôn trọng không gian di tích, nâng cao ý thức bảo vệ, đồng thời đưa giá trị bia đá vào các chương trình giáo dục, nghiên cứu, du lịch.
Giữa nhịp sống hiện đại, tấm bia ấy vẫn lặng lẽ nhắc nhở hậu thế về hào khí thời Tiền Lê và trách nhiệm giữ gìn, phát huy di sản. Bảo tồn và lan tỏa giá trị bia đá chính là cách khẳng định vị thế xứ Thanh trong dòng chảy lịch sử và khẳng định sức sống bất diệt của văn hóa Việt Nam.
