Bình đẳng giới trong quan niệm của một số tôn giáo

Anh Vũ - 9 giờ trước

(DTTG) - Tóm tắt: Bài viết phân tích quan niệm về bình đẳng giới thông qua lăng kính của ba hệ thống tôn giáo lớn: Phật giáo, Công giáo và Hồi giáo. Bài viết chỉ ra rằng cốt lõi giáo lý của các tôn giáo này đều chứa đựng những hạt nhân nhân bản về sự bình đẳng tâm linh. Bài viết cũng đưa ra những thách thức và xu hướng trong kỷ nguyên mới nhằm hướng tới công bằng giới.

Bình đẳng giới trong Phật giáo không phải là sự cào bằng về hình thức, mà là sự công nhận quyền tiếp cận chân lý tuyệt đối của mọi cá nhân

Từ khóa: Bình đẳng giới; Tôn giáo; Phật giáo; Công giáo; Hồi giáo; Thần học nữ quyền; Văn hóa tâm linh

1. Đặt vấn đề

Trong nghiên cứu tôn giáo học hiện đại, mối quan hệ giữa niềm tin tâm linh và bình đẳng giới luôn tồn tại trong một trạng thái lưỡng nan đầy nghịch lý: Tôn giáo vừa là cái nôi nuôi dưỡng những giá trị nhân bản sơ khai, vừa bị xem là rào cản kiên cố nhất đối với sự giải phóng phụ nữ. Xét ở góc độ cái nôi, các hệ thống tôn giáo lớn khi mới ra đời thường mang tính cách mạng, phá vỡ những xiềng xích bất công của xã hội đương thời. Ở khía cạnh này, tôn giáo đóng vai trò là bệ đỡ cho phẩm giá con người, cung cấp một không gian tâm linh nơi giới tính không còn là thước đo của sự thánh thiện hay trí tuệ. Tuy nhiên, nghịch lý nảy sinh khi các hệ thống này trải qua quá trình thể chế hóa. Khi tôn giáo hòa quyện với các cấu trúc chính trị và văn hóa phụ quyền lại vô tình trở thành rào cản bởi các diễn giải mang tính thiên kiến. Các văn bản kinh điển vốn mang tính ẩn dụ thường bị đọc hiểu theo nghĩa đen hoặc bị sai lệch bởi các nhà lãnh đạo tôn giáo nam giới để duy trì trật tự xã hội cũ. Phụ nữ thường bị đẩy ra rìa của các thiết chế quyền lực, bị hạn chế trong việc thụ phong linh mục, giảng sư hay nắm giữ các vị trí quản lý tâm linh cốt lõi. Sự mâu thuẫn này tạo nên một cuộc giằng co kéo dài hàng thế kỷ. Tôn giáo cung cấp ngôn ngữ để con người đòi hỏi sự công bằng, nhưng cũng chính tôn giáo lại tạo ra những tư duy tâm linh khó phá vỡ. Do đó, để hiểu về bình đẳng giới trong tôn giáo, không thể nhìn như một hằng số bất biến, mà phải xem đó là một tiến trình tái diễn liên tục. Cuộc đấu tranh hiện nay là giải phóng các giá trị nhân bản cốt lõi khỏi lớp bụi của định kiến lịch sử để tìm lại sự bình đẳng nguyên sơ vốn có trong mỗi đức tin.

2. Phật giáo với sự bình đẳng trong giác ngộ

Trong hệ thống triết học Phật giáo, tư tưởng về bình đẳng giới bắt nguồn từ một nền tảng bản thể luận sâu sắc là tánh không. Đây chính là chìa khóa giải mã quan điểm của Phật giáo về giới tính, đưa vấn đề này vượt ra ngoài những giới hạn của hình hài vật lý để chạm đến bản chất cốt lõi của sự giải thoát.

Theo triết học Trung quán và các kinh điển Đại thừa, vạn pháp đều do duyên khởi, không có một tự tính độc lập và vĩnh cửu. Giới tính, nam hay nữ, thực chất chỉ là một tập hợp của các yếu tố ngũ uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) tạm thời hội tụ. Khi soi chiếu dưới lăng kính của tính không, mọi đặc điểm phân biệt về giới tính đều trở nên huyễn hóa. Trong Kinh Duy Ma Cật, một đoạn đối thoại nổi tiếng giữa Xá Lợi Phất và Thiên Nữ đã minh chứng cho tư tưởng này. Khi Xá Lợi Phất nghi ngờ khả năng giác ngộ của phụ nữ, Thiên Nữ đã dùng thần lực biến ông thành nữ giới và ngược lại, rồi đặt câu hỏi: Cái tướng nữ nhân đó bây giờ ở đâu?. Câu trả lời nằm ở sự nhận thức rằng: Cái tướng chỉ là giả tạm, còn tính thì không có nam nữ. Nếu một người còn bám chấp vào tướng nam hay tướng nữ, người đó vẫn chưa thực sự thấu triệt được chân lý tối hậu.

Điểm cốt lõi thứ hai củng cố quyền bình đẳng trong Phật giáo là học thuyết về Phật tính. Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã khẳng định sau khi thành đạo: “Tất cả chúng sinh đều có đức tướng và trí tuệ của Như Lai”. Cụm từ “tất cả chúng sinh” không loại trừ bất kỳ ai dựa trên giới tính, chủng tộc hay đẳng cấp.

Khác với nhiều hệ thống tư tưởng cùng thời vốn xem phụ nữ là những thực thể kém phước báo hoặc không thể đạt đến quả vị cao nhất, Phật giáo sơ kỳ và đặc biệt là Phật giáo phát triển đã mở ra con đường chứng đắc cho ni giới. Sự xuất hiện của các vị nữ Alahán trong “Trưởng lão ni kệ” là minh chứng sống động nhất. Những vần thơ không chỉ nói về sự khổ đau của thân phận phụ nữ trong xã hội phụ quyền, mà còn là tiếng reo vui của sự tự do tâm linh khi cắt đứt mọi xiềng xích của tham, sân, si là những thứ vốn không hề có giới tính.

Tuy nhiên, không thể phủ nhận một thực tế lịch sử: dù giáo lý tối cao khẳng định sự bình đẳng, nhưng trong thực tiễn hành trì và cấu trúc tăng đoàn, ni giới vẫn thường chịu sự định chế khắt khe hơn tăng giới qua sự tồn tại của “Bát Kỉnh pháp” (tám quy tắc khiến ni giới phải tôn kính tăng giới vô điều kiện). Dẫu vậy, khi đối diện với kỷ nguyên hiện đại, tư tưởng tính không lại trở thành nguồn lực nội sinh để Phật giáo tự điều chỉnh. Các phong trào nữ quyền Phật giáo đương đại, từ việc khôi phục truyền thống tỳ kheo ni ở các nước Nam truyền đến việc đề cao vai trò của các nữ hành giả tại phương Tây, đều dựa trên nền tảng nếu trí tuệ là bản chất của giác ngộ và trí tuệ không có hình tướng nam nữ thì sự phân biệt giới tính trong tu hành là một sự vô minh cần phải xóa bỏ.

Tóm lại, bình đẳng giới trong Phật giáo không phải là sự cào bằng về hình thức, mà là sự công nhận quyền tiếp cận chân lý tuyệt đối của mọi cá nhân. Giới tính chỉ là một phương tiện còn đích đến là sự giải thoát hoàn toàn khỏi mọi nhị nguyên đối đãi. Chính cái nhìn này đã biến Phật giáo trở thành một trong những hệ thống tư tưởng tiến bộ nhất về giới, khi đặt giá trị của con người vào năng lực chuyển hóa tâm thức thay vì những đặc điểm sinh học hữu hạn.

3. Công giáo với phẩm giá con người

Trong thần học Công giáo, quan niệm về bình đẳng giới cắm rễ sâu sắc trong mặc khải về công trình sáng tạo của Thiên Chúa. Để hiểu được chiều sâu của vấn đề này, cần phân tích sự tương quan giữa bản thể luận và ơn gọi thông qua lăng kính của Kinh Thánh và truyền thống Giáo hội.

Điểm xuất phát yếu tính nhất nằm ở sách Sáng thế: “Thiên Chúa sáng tạo con người theo hình ảnh mình, Thiên Chúa sáng tạo con người theo hình ảnh Thiên Chúa, Người sáng tạo con người có nam có nữ” (St 1, 27). Cụm từ hình ảnh Thiên Chúa chính là hiến chương về nhân phẩm của Công giáo. Ở đây, tính chất hình ảnh nằm ở lý trí, ý chí tự do và khả năng yêu thương. Quan trọng hơn, Kinh Thánh khẳng định Thiên Chúa sáng tạo con người có nam có nữ như một tổng thể thống nhất. Điều này ngụ ý rằng cả nam và nữ đều phản ánh những thuộc tính của Thiên Chúa một cách trọn vẹn và ngang nhau. Sự bình đẳng này là bình đẳng bản thể, một giá trị tự thân, bất khả xâm phạm và không phụ thuộc vào bất kỳ định chế xã hội nào. Nam giới không giống Thiên Chúa hơn nữ giới và nữ giới không phải là một phiên bản thứ cấp hay phụ thuộc về phẩm giá tâm linh.

Một trong những đóng góp đặc sắc của thần học Công giáo hiện đại, đặc biệt là qua tư tưởng của Giáo hoàng Gioan Phaolô II trong chuyên đề Thần học về thân xác, nhìn nhận sự khác biệt giới tính không phải là một sự ngăn cách hay phân cấp, mà là một món quà để tạo nên sự hiệp thông. Phụ nữ và nam giới được tạo dựng cho nhau. Sự khác biệt về tính dục và tâm lý để dẫn đến sự trao ban trọn vẹn.

Trong thông điệp Mulieris Dignitatem (Về phẩm giá người phụ nữ), Giáo hội nhấn mạnh rằng phụ nữ mang trong mình một thiên chức tư chất đặc biệt, khả năng đón nhận, bảo vệ và nuôi dưỡng sự sống. Sự bình đẳng ở đây được hiểu là hai thực thể khác nhau về chức năng và đặc tính nhưng cùng hướng tới một mục đích chung là tình yêu và sự thánh thiện. Vị thế của Đức Maria trong Công giáo là một minh chứng thực tiễn cho sự tôn trọng phụ nữ. Đức Maria không chỉ là một người mẹ theo nghĩa sinh học, mà còn là Eva mới, người đại diện cho nhân loại thưa tiếng “Xin vâng” với Thiên Chúa. Sự tôn kính đặc biệt dành cho Đức Maria trong phụng vụ và đời sống đức tin khẳng định rằng: Trong vương quốc của Thiên Chúa, sự cao trọng không đo bằng quyền lực hành chính mà bằng mức độ kết hiệp với ân sủng. Hình ảnh người nữ “mặc mặt trời, chân đạp mặt trăng” trong sách Khải Huyền là biểu tượng rực rỡ nhất cho quyền năng và phẩm giá mà Thiên Chúa ban tặng cho giới nữ.

Một điểm gây tranh luận nhiều nhất trong quan niệm Công giáo về giới là việc bảo lưu chức thánh (linh mục, giám mục) chỉ dành cho nam giới. Tuy nhiên, dưới góc độ thần học nghiên cứu, Giáo hội giải thích đây là vấn đề thuộc về biểu tượng và truyền thống mặc khải chứ không phải sự phủ nhận khả năng lãnh đạo của phụ nữ. Linh mục được xem là người hành động trong thân vị Chúa Ki-tô mà Chúa Ki-tô là nam giới, do đó, sự phân biệt này mang tính bí tích hơn là tính giai cấp. Giáo hội đang nỗ lực tách biệt giữa quyền quản trị và chức thánh, nhằm mở đường cho phụ nữ tham gia sâu hơn vào các hội đồng giáo hoàng, quản lý giáo xứ và giảng dạy thần học. Sự bình đẳng trong Công giáo, vì vậy, đang chuyển dịch từ lý thuyết bản thể sang việc thực hiện hóa công bằng trong các cơ cấu thừa tác vụ.

Tóm lại, bình đẳng giới trong Công giáo là sự tôn trọng tuyệt đối hình ảnh Thiên Chúa nơi mỗi cá nhân. Phẩm giá con người trong Công giáo là một phẩm giá có tính nhị nguyên phối hợp - nam và nữ cùng nhau thống trị trái đất, cùng nhau chịu trách nhiệm về lịch sử và cùng nhau được mời gọi dự phần vào sự sống vĩnh cửu. Chính sự phong phú của giới tính làm cho bức tranh về nhân loại trở nên phản ánh trung thực hơn sự huy hoàng của Đấng Sáng tạo.

4. Hồi giáo với sự công bằng trong công lý và luật pháp

Hồi giáo thường là chủ đề chịu nhiều định kiến nhất về vấn đề giới. Tuy nhiên, khi tiếp cận chuyên sâu sẽ nhận thấy một hệ thống quan điểm độc đáo về bình đẳng, nơi khái niệm công bằng được đặt cao hơn sự đồng nhất hóa đơn thuần. Hồi giáo không nhìn nhận nam và nữ như hai thực thể đối kháng hay hoàn toàn giống hệt nhau về chức năng xã hội, mà là hai nửa bổ trợ trong một thiết chế đạo đức thống nhất dưới sự dẫn dắt của Thánh Allah.

Nền tảng đầu tiên của bình đẳng giới trong Hồi giáo nằm ở nguồn gốc tạo hóa. Kinh Qur’an khẳng định con người được tạo ra từ một linh hồn duy nhất. Hồi giáo quan niệm cả Adam và Eva đều cùng chịu trách nhiệm về sai lầm của mình và đều được Allah tha thứ ngang nhau. Về mặt tâm linh, không có sự phân biệt nào giữa nam và nữ trong việc tiếp cận ân sủng. Kinh Qur’an: “Những người nam phục tùng và những người nữ phục tùng, những người nam tin tưởng và những người nữ tin tưởng... Allah đã chuẩn bị cho họ sự tha thứ và phần thưởng vĩ đại” là một bản tuyên ngôn về sự bình đẳng tuyệt đối giữa cá nhân và Thượng đế, nơi đức hạnh là thước đo duy nhất chứ không phải giới tính.

Một trong những điểm cách mạng nhất của Hồi giáo thế kỷ thứ VII là việc trao quyền pháp lý cho phụ nữ. Luật Sharia đã sớm công nhận phụ nữ là chủ thể sở hữu tài sản độc lập. Về vấn đề thừa kế, các nhà luật học Hồi giáo hiện đại giải thích đây là sự công bằng trong phân phối trách nhiệm thay vì sự bất bình đẳng về giá trị. Trong cấu trúc gia đình Hồi giáo, nam giới có nghĩa vụ pháp lý phải chu cấp toàn bộ chi phí sinh hoạt cho vợ, con và đôi khi là các thành viên nữ khác trong họ hàng. Ngược lại, phụ nữ có quyền giữ riêng toàn bộ tài sản của mình bao gồm cả của hồi môn và thu nhập cá nhân mà không có nghĩa vụ phải đóng góp vào chi phí gia đình, do đó, sự khác biệt về con số thừa kế thực chất là một cơ chế bù trừ kinh tế nhằm đảm bảo sự ô ̉n định của cấu trúc xã hội phụ thuộc.

Hồi giáo nhìn nhận hôn nhân không phải là một bí tích không thể lay chuyển, mà là một hợp đồng dân sự. Trong bản giao kèo này, sự đồng thuận của người phụ nữ là điều kiện tiên quyết để cuộc hôn nhân có giá trị. Người vợ trong Hồi giáo giữ lại tên họ của mình sau khi kết hôn, minh chứng cho việc họ duy trì bản sắc pháp lý độc lập chứ không bị hòa tan vào gia đình chồng. Mặc dù, các quy định về ly hôn có sự khác biệt về thủ tục giữa nam và nữ, nhưng tinh thần cốt lõi của luật pháp Hồi giáo là bảo vệ quyền lợi của phụ nữ trong trường hợp đổ vỡ. Những cải cách trong luật gia đình tại nhiều quốc gia Hồi giáo hiện đại đang ngày càng chú trọng đến việc trao quyền cho phụ nữ trong việc chủ động chấm dứt những cuộc hôn nhân không hạnh phúc, dựa trên chính những tiền lệ pháp lý từ thời kỳ khởi thủy của tôn giáo này.

Một câu nói nổi tiếng của Thiên sứ Muhammad: “Tìm kiếm tri thức là nghĩa vụ của mọi người Hồi giáo (nam cũng như nữ)”. Lời dạy này đã phá vỡ rào cản ngăn phụ nữ tiếp cận với trí tuệ. Trong lịch sử Hồi giáo, có bà Aisha, vợ Thiên sứ là một trong những học giả lớn nhất, người đã lưu giữ và truyền dạy hàng nghìn thánh huấn.

Tóm lại, quan niệm của Hồi giáo về bình đẳng giới được xây dựng trên nguyên tắc sự cân bằng. Thay vì thúc đẩy một sự bình đẳng hình thức theo kiểu hoán đổi vị trí, Hồi giáo thiết lập một hệ thống công lý dựa trên sự khác biệt đặc tính để đạt tới sự hài hòa xã hội. Phẩm giá của người phụ nữ Hồi giáo được bảo vệ thông qua các quy định pháp lý cụ thể, biến thành một thực thể có chủ quyền về tâm linh, kinh tế và pháp lý trong một trật tự thế giới lấy Thượng đế làm trung tâm.

5. Đối diện với thách thức và xu hướng hiện đại

Khi bước vào kỷ nguyên của toàn cầu hóa và các cuộc cách mạng về quyền con người, các tôn giáo không còn vận hành trong những ốc đảo biệt lập của đức tin mà phải đối diện trực diện với những tiêu chuẩn đạo đức thế tục mới.

Thách thức lớn nhất hiện nay chính là sự tồn tại của những rào cản vô hình nhưng kiên cố. Dù giáo lý cốt lõi của Phật giáo, Công giáo hay Hồi giáo đều khẳng định sự bình đẳng về phẩm giá, nhưng các thiết chế quyền lực tôn giáo vẫn chủ yếu nằm trong tay nam giới. Những rào cản này không chỉ đến từ kinh điển mà thường đến từ sự hòa quyện giữa tôn giáo và văn hóa bản địa. Vì vậy, thay vì chối bỏ tôn giáo, các học giả nữ giới như Amina Wadud trong Hồi giáo hay Elizabeth Schüssler Fiorenza trong Ki-tô giáo đang thực hiện những cuộc khảo cổ văn bản để tìm cách đọc lại kinh điển dưới lăng kính của người phụ nữ, nhấn mạnh vào những đoạn văn bị lãng quên hoặc bị giải thích sai lệch trong quá khứ. Xu hướng này không nhằm thay đổi giáo lý mà là khôi phục lại tinh thần bình đẳng nguyên thủy. Trong Hồi giáo, các nhà nữ quyền đang sử dụng chính phương pháp tư duy độc lập để chứng minh rằng các quy định về thừa kế hay trang phục cần được hiểu theo ngữ cảnh lịch sử thay vì áp dụng một cách cứng nhắc và phân biệt đối xử trong xã hội hiện đại. Trong Phật giáo, việc học hỏi và thực hành thiền định của nữ giới tại phương Tây đang xóa nhòa ranh giới giới tính, nơi trí tuệ được công nhận là một thực thể phi tính dục.

Một xu hướng quan trọng khác là sự chuyển dịch trong tư duy. Hiện nay, áp lực từ các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) của Liên Hợp quốc đã thúc đẩy các tổ chức tôn giáo phải công nhận vai trò của phụ nữ trong không gian công cộng và lãnh đạo. Đây là sự chuyển dịch từ việc xem phụ nữ là đối tượng thụ động của sự bảo hộ sang chủ thể tích cực của sứ vụ tâm linh.

6. Kết luận

Tôn giáo hiện đại đang đứng trước một vườn địa đàng mới của nhận thức, nơi sự thánh thiện không còn bị chia cắt bởi giới tính, mà được đo lường bằng sự cam kết của mỗi cá nhân đối với công lý và lòng từ bi. Bình đẳng giới trong tôn giáo là một quá trình vận động không ngừng. Sự kỳ thị giới không bắt nguồn từ Thượng đế hay các bậc giác ngộ, mà bắt nguồn từ sự thiếu hụt trong nhận thức của con người. Hướng tới một sự bình đẳng thực chất đòi hỏi một sự đối thoại chân thành giữa niềm tin tâm linh và những giá trị nhân quyền hiện đại .

Tài liệu tham khảo

1. Armstrong, K. (2011), Lịch sử Thượng đế (A History of God), Nxb. Thế giới (Bản dịch của Nguyễn Nhuận), Trích dẫn về sự tiến hóa của quan niệm giới trong các tôn giáo độc thần.

2. Bộ Chính trị (2020), Nghị quyết số 06-NQ/TW về công tác phụ nữ trong tình hình mới.

3. Dalai Lama (2009), The Universe in a Single Atom. Harmony, Phân tích về sự bình đẳng chúng sinh trong triết học Phật giáo.

4. Wadud, A. (1999), Qur’an and Woman: Rereading the Sacred Text from a Woman’s Perspective. Oxford University Press, Cuốn sách bản lề về nữ quyền trong Hồi giáo.

5. Lê Thị Nhâm Tuyết (2002), Phụ nữ và tôn giáo ở Việt Nam, Nxb. Khoa học Xã hội.