Di sản hội tụ linh khí và nghệ thuật
Bộ tượng Tam Tổ Trúc Lâm chùa La ở Bắc Ninh Chùa Vĩnh Nghiêm từ lâu đã được mệnh danh là “Đại học Phật giáo” đầu tiên của Việt Nam, nơi lưu giữ mộc bản danh tiếng. Nhưng sâu trong thượng điện, bộ tượng Tam Tổ Trúc Lâm mới chính là linh hồn, là đối tượng chiêm bái thiêng liêng nhất. Bộ tượng gồm ba vị sư tổ: Điều ngự Giác hoàng Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang. Ba pho tượng thờ là một tác phẩm điêu khắc đỉnh cao, phản ánh tinh thần tự chủ, tự cường của dân tộc thời Trần thông qua ngôn ngữ tạo hình thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII - XVIII). Tâm điểm của bộ bảo vật là tượng Sơ tổ Trần Nhân Tông được tạc trong tư thế ngồi kiết già trên tòa sen, gương mặt toát lên vẻ thư thái nhưng đầy uy nghiêm. Điểm đặc sắc nhất ở pho tượng này chính là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tướng mạo của một vị hoàng đế và cốt cách của một bậc tu hành khổ hạnh. Các nghệ nhân xưa đã khéo léo xử lý những nếp áo mềm mại, chảy tràn xuống bệ tượng, tạo cảm giác như ngài đang hiện hữu bằng xương bằng thịt. Ánh mắt ngài nhìn xuống, nửa khép nửa mở như đang trong trạng thái định tâm sâu thẳm, nhưng vẫn bao quát được nỗi khổ đau của nhân thế. Đây chính là biểu tượng của “Cư trần lạc đạo”, sống giữa đời thường mà vẫn vui với đạo, một tư tưởng chủ đạo của thiền phái Trúc Lâm.
Đứng hoặc ngồi hai bên Sơ tổ là Nhị tổ Pháp Loa và Tam tổ Huyền Quang. Nếu Sơ tổ mang vẻ tĩnh tại của người khai mở, thì Nhị tổ Pháp Loa lại hiện lên với vẻ tinh anh, trí tuệ của một người có công lớn trong việc hệ thống hóa kinh điển và xây dựng Giáo hội. Tượng Pháp Loa tại Vĩnh Nghiêm được tạc với những đường nét thanh thoát, thể hiện rõ phong thái của một nhà trí thức Phật giáo lỗi lạc. Còn tượng Tam tổ Huyền Quang, vị thi sĩ của dòng thiền, lại mang nét nhân từ, gần gũi. Những chi tiết như dái tai dày, khuôn mặt đầy đặn và nụ cười phảng phất trên môi khiến người xem cảm thấy sự ấm áp, khoan dung. Sự hiện diện của ba pho tượng trong một chỉnh thể không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn khẳng định sự truyền thừa liên tục, bền vững của trí tuệ Việt Nam.
Giá trị độc bản và tính biểu tượng cao quý
Khác với nhiều bộ tượng Tam Tổ ở các ngôi chùa khác vốn thường được làm bằng đất luyện hoặc gỗ và sơn son thếp vàng rực rỡ, bộ tượng tại chùa Vĩnh Nghiêm giữ được vẻ thâm nghiêm, trầm mặc của thời gian. Kỹ thuật tạc tượng thời bấy giờ đã đạt đến trình độ điêu luyện trong việc tả thực. Từng đường gân, thớ thịt, hay những nếp nhăn trên trán các tổ đều được thể hiện tỷ mỷ, khiến pho tượng trở nên có hồn. Hơn thế nữa, chất liệu gỗ đặc trưng cùng lớp sơn mài cổ kính đã giúp bộ tượng chống chọi được với sự khắc nghiệt của khí hậu nóng ẩm vùng Bắc Bộ suốt hàng trăm năm qua. Thiền phái Trúc Lâm do Vua Trần Nhân Tông sáng lập đã minh chứng rằng: Người Việt hoàn toàn có khả năng xây dựng một hệ thống tư tưởng riêng, phù hợp với bản sắc và tâm hồn mình, thay vì chỉ tiếp nhận thụ động từ bên ngoài. Bộ tượng chính là bản tuyên ngôn bằng nghệ thuật điêu khắc cho sự độc lập về tư duy ấy. Bộ tượng Tam Tổ Trúc Lâm là những thực thể văn hóa đang kể chuyện về một thời đại rực rỡ, về những con người đã dám từ bỏ vinh hoa để tìm về bản thể và từ bản thể đó để phụng sự nhân dân. Trong nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị di sản, bộ tượng quý giá này sẽ vẫn mãi là điểm tựa tâm linh, là nơi mà mỗi người con Việt có thể tìm thấy sự bình yên và lòng tự hào dân tộc ./.
