Đức Long tự - Mạch nguồn văn hóa và hành trình hồi sinh một ngôi già lam cổ tự

Nằm ở vùng hạ lưu sông Châu Giang, thôn Nội (xã Bình Lục, tỉnh Ninh Bình) từ xa xưa đã là vùng đất phù sa màu mỡ, nơi các bậc tiền nhân chọn làm chốn an cư, lập nghiệp. Theo các tư liệu khảo cứu và lời truyền miệng của các bậc cao niên, Đức Long tự được khởi dựng từ nhiều trăm năm trước, vào thời kỳ đỉnh cao của Nho giáo và Phật giáo làng xã Bắc Bộ.

Ban đầu, Chùa chỉ là một am tranh nhỏ thờ Phật được dựng lên giữa một gò đất cao, hướng ra dòng Châu giang để cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Trải qua nhiều biến đổi, nhờ sự phát tâm của các vị chức sắc và dân làng, am tranh mộc mạc năm xưa dần được thay thế bằng một ngôi chùa bằng gỗ lim kiên cố theo kết cấu "Nội công ngoại quốc" cổ kính. Ngôi chùa cùng với Đình làng Nội tạo thành một cụm di tích không thể tách rời, trở thành chiếc nôi che chở cho đời sống tâm linh, bồi đắp đời sống tinh thần cho nhiều thế hệ người dân nơi đây.

Trong ký ức của những bậc cao niên, chùa Nội xưa kia mang một vẻ đẹp u tịch, thâm nghiêm kỳ lạ. Đó là mái ngói vảy rồng nhuốm màu rêu phong, là những cây cổ thụ tỏa bóng mát che chở cho sân chùa, và là hệ thống tượng Phật bằng gỗ mít được đục đẽo tinh xảo từ bàn tay của những nghệ nhân dân gian.

Thế nhưng, dòng chảy lịch sử không phải lúc nào cũng êm ả. Thế kỷ XX gõ cửa mang theo những giông bão của hai cuộc kháng chiến vĩ đại chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Lúc này, Đức Long tự tạm khép lại sự thanh tịnh vốn có để cùng dân làng gánh vác vận mệnh của non sông.

Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, với địa thế kín đáo lại được lòng dân bảo vệ, chùa Nội trở thành một "địa chỉ đỏ" bí mật của lực lượng cách mạng địa phương. Dưới những mái ngói rêu phong, nhiều cuộc họp quan trọng của cán bộ nằm vùng đã được diễn ra an toàn. Tiếng chuông chùa hằng ngày vốn để báo giờ thiền định, nay có thêm nhiệm vụ làm ám hiệu thông báo mỗi khi có động tĩnh của quân địch.

Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước ác liệt, khi mảnh đất Bình Lục phải hứng chịu nhiều trận bom càn quét, nhà chùa lại một lần nữa biến thành kho chứa đạn dược, lương thực bí mật chi viện cho tiền tuyến. Sân chùa rộng lớn dưới những bóng cây cổ thụ là nơi tập trung quân, nơi chứng kiến những buổi tiễn đưa đầy xúc động khi hàng trăm người con ưu tú của làng Nội hăng hái lên đường tòng quân theo tiếng gọi của non sông. Nhiều chứng tích lịch sử và câu chuyện cảm động về sự hy sinh, đùm bọc giữa nhà chùa và quân đội vẫn được lưu truyền như một khúc tráng ca đầy tự hào.

Chiến tranh đã khiến cho Đức Long Tự phải chịu những tổn thất nặng nề: bom đạn găm vào những hàng cột gỗ, mái chùa xô lệch, nhiều pho tượng cổ bằng đất và gỗ bị hư hại nghiêm trọng do mưa nắng thất thường, các hạng mục bị mối mọt xâm hại. Nhìn ngôi già lam cổ tự dần bị mai một theo năm tháng, người dân nơi đây không khỏi đau đáu một niềm mong mỏi về ngày phục dựng.

Khát vọng hồi sinh Đức Long tự chưa bao giờ tắt, nhưng đối với một vùng quê thuần nông, việc tìm kiếm nguồn kinh phí hàng tỷ đồng để đại trùng tu là một bài toán vô cùng nan giải. Bước ngoặt lớn nhất đến vào giai đoạn từ năm 2021, khi chính quyền địa phương cùng Ban trị sự Giáo hội Phật giáo chung tay vạch ra một kế hoạch phục dựng quy mô lớn, dựa vào sức mạnh cốt lõi “lòng dân”.

Với phương châm "Nhà nước và Nhân dân cùng làm", kết hợp chặt chẽ với công tác xã hội hóa, tiếng vang về việc trùng tu Chùa Nội đã lan tỏa đi rất xa. Không chỉ có người dân đang sinh sống tại làng, mà ngay cả những người con xa quê đang lập nghiệp ở mọi miền Tổ quốc, thậm chí ở nước ngoài, cũng hướng về cội nguồn. Người góp công, người góp của, người phát tâm hiến từng viên gạch, cây gỗ...

Từ tháng 3 năm 2021, hạng mục nhà Mẫu chính thức được khởi công xây dựng. Chỉ sau đó vài tháng, vào tháng 11 năm 2021, hạng mục lầu Quan Âm cũng tiếp tục được đặt viên đá đầu tiên. Mặc dù quá trình thi công gặp không ít khó khăn, gián đoạn do ảnh hưởng chung của dịch bệnh và những biến động kinh tế, nhưng bằng sự kiên trì và tấm lòng hướng Phật sắt son, công trình vẫn được thi công theo kế hoạch..

Đến tháng 5 năm 2025 (đầu năm Ất Tỵ), một đại lễ khánh thành long trọng đã được diễn ra dưới sự chứng minh của các bậc hòa thượng, thượng tọa đại diện cho Giáo hội Phật giáo Việt Nam cùng đông đảo lãnh đạo chính quyền địa phương và hàng ngàn phật tử. Với tổng kinh phí hoàn thiện hoàn toàn từ nguồn xã hội hóa lên tới hơn 3,2 tỷ đồng, các hạng mục từ lầu Quan Âm, nhà Mẫu, hệ thống cổng Tam quan, nhà khách cho đến sân vườn đều được hoàn thiện một cách viên mãn.

Chưa dừng lại ở đó, đỉnh cao của hành trình phục hưng tâm linh tại Đức Long tự chính là sự kiện đúc Đại Hồng Chung vào tháng 7 năm 2025. Lễ rót đồng đúc chuông diễn ra trong không khí trang nghiêm và xúc động. Bài minh khắc trên chuông do Giáo sư Lương Gia Tĩnh phụng soạn không chỉ là một tác phẩm văn học Phật giáo sâu sắc, đồng thời còn là bản văn bia lịch sử bằng đồng, ghi lại trọn vẹn những thăng trầm, biến đổi và mốc son tái thiết của chùa, để ngàn năm sau con cháu vẫn có thể đọc hiểu và tự hào.

Đến với Đức Long tự hôm nay, ấn tượng sâu đậm nhất là một không gian kiến trúc bề thế, hiện đại nhưng vẫn giữ được cái "thần" cổ kính, thanh tịnh của chốn thiền môn vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Nhìn từ xa, cổng Tam quan của Chùa đứng uy nghi, như một ranh giới ngăn cách giữa sự xô bồ của thế giới trần tục và không gian thanh tịnh phía bên trong. Bước qua cánh cổng, một không gian thoáng đãng mở ra trước mắt với điểm nhấn là lầu Quan Âm. Lầu được thiết kế theo lối kiến trúc lầu vọng lâu, đặt giữa một hồ nước nhỏ trong xanh. Bao quanh hồ nước là hệ thống lan can bằng đá xanh nguyên khối, được các nghệ nhân chạm khắc công phu, tỉ mỉ hình ảnh hoa sen hóa tinh xảo. Bức tượng Bồ Tát Quán Thế Âm bằng đá trắng đứng uy nghiêm giữa lầu, đôi mắt hiền từ nhìn xuống như đang che chở, ban vui, cứu khổ cho chúng sinh.

Nằm liền kề là ngôi nhà Mẫu vừa mới hoàn thiện. Công trình được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống với kết cấu tường gạch, mái đao cong vút được lợp bằng ngói mũi hài đỏ tươi. Bên trong nhà Mẫu, các ban thờ được bài trí trang nghiêm, sơn son thếp vàng lộng lẫy, thể hiện rõ nét tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ - một di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại gắn liền với đời sống tâm linh của người Việt.

Mặc dù, có nhiều công trình mới được xây dựng, nhưng ban quản lý di tích và nhà Chùa luôn ý thức rất rõ việc gìn giữ những giá trị nguyên bản. Hệ thống cây xanh cổ thụ, những mảng tường rêu phong cũ kỹ ở những khu vực hậu bối vẫn được bảo tồn tối đa, tạo nên sự chuyển tiếp không gian hài hòa giữa cái mới và cái cũ, giữa quá khứ và hiện tại.

Trong bối cảnh đổi mới và phát triển văn hóa, vai trò của chùa Nội lại càng trở nên đặc biệt. Ngôi Chùa giờ đây không chỉ là tài sản riêng của một làng, một xã, mà đã trở thành một nét chấm phá quan trọng trên bản đồ du lịch tâm linh và văn hóa của cả nước.

Chùa Nội ngày nay không còn bó hẹp trong không gian của những buổi lễ rằm, mùng một đơn thuần. Nơi đây đã trở thành một trung tâm sinh hoạt văn hóa, giáo dục đạo đức cộng đồng. Vào các dịp lễ lớn trong năm, như: Đại lễ Phật đản, Lễ Vu lan báo hiếu, hay ngày hội làng truyền thống, Chùa thu hút hàng vạn lượt khách thập phương và nhân dân quanh vùng về tham dự. Các khóa tu ngắn ngày, các buổi giảng pháp về đạo hiếu, về tình yêu quê hương đất nước được tổ chức tại chùa đã giúp ích rất lớn trong việc định hình lối sống lành mạnh, hướng thiện cho thế hệ trẻ tại địa phương.

Đứng dưới bóng mát của sân Chùa, nghe tiếng gió rì rào qua kẽ lá hòa cùng tiếng chuông chùa ngân vang, cụ Nguyễn Văn Khang (78 tuổi, một người dân sinh ra và lớn lên tại làng Nội) bồi hồi chia sẻ: "Đời người có lúc thịnh lúc suy, làng xã có lúc đổi thay, nhưng ngôi chùa thì vẫn là cái gốc. Nhìn chùa Nội được khang trang, bề thế như ngày hôm nay, những người già chúng tôi mãn nguyện lắm. Mai này nằm xuống, chúng tôi cũng yên tâm vì biết rằng con cháu mình vẫn còn một chốn linh thiêng để đi về, để giữ lấy cái đức, cái tâm của cha ông".

Lời tâm sự của cụ Khang cũng chính là tiếng lòng của hàng ngàn người dân nơi đây. Đức Long tự đã và đang hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của mình: Sứ mệnh giữ lửa cho "hồn làng".

Vượt lên trên ý nghĩa của một công trình tôn giáo, chùa Nội (Đức Long tự) là biểu tượng của sự đoàn kết, là kết quả ngọt ngào từ sự chung tay, đồng lòng của toàn thể cộng đồng. Đi qua giông bão lịch sử, ngôi già lam cổ tự ấy đang tràn đầy sức sống trong diện mạo mới. Tiếng Đại Hồng Chung của Đức Long tự vẫn sẽ đều đặn ngân vang mỗi sớm tối bên dòng sông cổ, tiếp tục tưới mát cho những tâm hồn, hướng con người ta đến với những giá trị chân - thiện - mỹ, và gìn giữ nét đẹp văn hóa ngàn năm của dân tộc mãi mãi trường tồn.