Đền thờ Quốc tổ Lạc Long QuânNgôi chùa cổ Thiên Quang thiền tự
Điểm nhấn tôn giáo nổi bật trên núi Nghĩa Lĩnh là chùa Thiên Quang hay còn gọi là Thiên Quang thiền tự. Nằm ngay cạnh đền Hạ, ngôi chùa như một khoảng lặng bình yên, phảng phất khói hương trầm giữa không gian bảng lảng sương mờ của vùng đất Tổ.
Theo các tư liệu lịch sử và văn bia còn lưu giữ, chùa Thiên Quang có khởi nguồn từ thời nhà Trần. Trải qua thăng trầm của lịch sử, chùa đã được trùng tu nhiều lần vào thời hậu Lê và thời Nguyễn. Tên gọi Thiên Quang mang ý nghĩa là “Ánh sáng từ trời”, như khẳng định về sự uy nghiêm, chính pháp và lòng từ bi luôn soi sáng cho vùng đất cội nguồn. Chùa Thiên Quang mang đậm dấu ấn của lối kiến trúc Phật giáo vùng đồng bằng Bắc Bộ với bố cục kiểu chữ “Công” gồm nhà tiền đường, thiêu hương và thượng điện.
Các mái đao cong vút ẩn hiện sau những tán cây đại thụ hàng trăm năm tuổi, tạo nên một vẻ đẹp vừa cổ kính, vừa thoát tục. Chùa thờ Phật theo phái Đại thừa. Hệ thống tượng pháp ở đây tuy không quá đồ sộ về số lượng nhưng lại cực kỳ tinh xảo, được tạc bằng gỗ mít sơn son thếp vàng, mang đậm phong cách nghệ thuật thời Lê - Nguyễn. Tiếng chuông chùa ngân vang giữa vách núi, hòa cùng tiếng gió ngàn, dễ dàng thanh lọc tâm trí của những lữ khách đường xa, rũ bỏ hết bụi trần bận rộn.
Sự dung hợp tôn giáo độc đáo: Phật - Thần đồng nhất
Điều làm nên sự đặc sắc của những ngôi chùa trên núi Nghĩa Lĩnh chính là hiện tượng dung hợp tín ngưỡng một cách đầy nghệ thuật và nhân văn. Tại khu di tích lịch sử Đền Hùng, các ngôi đền thờ Vua Hùng (đền Hạ, đền Trung, đền Thượng) và chùa Thiên Quang nằm kề sát nhau, tạo thành một chỉnh thể kiến trúc “tiền Thần, hậu Phật” hoặc “Thần - Phật đồng hành”. Người dân Việt Nam khi về giỗ Tổ, họ không phân biệt rạch ròi đâu là đi lễ đền, đâu là đi lễ chùa. Họ dâng hương lên các Vua Hùng để tỏ lòng biết ơn Tổ tiên, nguồn cội đồng thời bước sang chùa Thiên Quang để cầu nguyện sự bình an, thực hành lòng từ bi và hướng thiện.
Sự hiện diện của chùa Thiên Quang bên cạnh các ngôi đền Hùng là minh chứng sống động cho thấy Phật giáo khi du nhập vào Việt Nam đã hòa quyện, thẩm thấu và trở thành bệ đỡ tâm linh, tôn vinh thêm truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc. Đức Phật và các vị Vua Hùng đều được Nhân dân tôn kính như những bậc che chở cho quốc thái dân an.
Những báu vật tâm linh giữa ngàn mây
Không chỉ có giá trị về mặt tâm linh, chùa Thiên Quang trên núi Nghĩa Lĩnh còn lưu giữ những di sản văn hóa quý báu. Ngay trước cửa chùa Thiên Quang là cây vạn tuế có tuổi đời hơn 800 năm. Cây có ba nhánh, tượng trưng cho ba miền Bắc - Trung - Nam một nhà, hoặc cũng có thể hiểu là biểu tượng của Tam bảo (Phật - pháp - tăng). Thân cây nghiêng mình kính cẩn hướng về phía đền cổ, như một chứng nhân lịch sử chứng kiến bao sự đổi thay của vận nước. Ngày 19/9/1954, sau khi chiến thắng thực dân Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm Đền Hùng, Người đã ngồi dưới gốc cây vạn tuế này nghe đồng chí Chính ủy Đại đoàn quân Tiên Phong và các đồng chí ở Quân ủy Trung ương báo cáo về kế hoạch đưa bộ đội về tiếp quản Thủ đô Hà Nội.
Chùa còn lưu giữ chiếc chuông đồng đúc từ thời Nguyễn và hệ thống bia đá cổ ghi lại những lần trùng tu, công đức của Nhân dân khắp mọi miền. Những nét chữ nhuốm màu thời gian là bằng chứng về sức sống mãnh liệt của ngôi chùa trong mạch nguồn văn hóa dân tộc.
Rời núi Nghĩa Lĩnh khi ánh hoàng hôn buông xuống, nhuộm vàng những đỉnh núi xa xăm, tiếng chuông chùa Thiên Quang vẫn văng vẳng bên tai. Ngôi chùa trên núi Nghĩa Lĩnh không bề thế, nguy nga như những đại tự mới xây dựng, nhưng giá trị của chúng là bất biến. Đó là giá trị được xây dựng từ tầng sâu lịch sử, từ sự dung hợp tôn giáo tuyệt vời giữa lòng hiếu thảo với Tổ tiên và lòng từ bi của đạo Phật. Hành hương về ngôi chùa trên đất Tổ Hùng Vương, không chỉ tìm thấy một điểm đến ấn tượng về cảnh sắc, mà hơn hết, tìm thấy một chốn nương tựa vững chãi cho tâm hồn.
