Cá khô giã muối ớtMón ăn không hoa mỹ, cầu kỳ cả về nguyên liệu lẫn trình bày. Sản phẩm hoàn thiện giống như một đĩa ruốc bông giã rối làm từ cá và các loại gia vị như tỏi, ớt xiêm, sả, riềng, củ nén (hành tăm), muối, tiêu, lá chanh, lá é...
Chưa cần nếm thử, chỉ cần ngồi bên bếp củi ngửi mùi cá nướng và đứng cạnh cối khi giã cá khô, các vị giác của ta được đánh thức một cách toàn diện. Mùi cá nướng thơm lừng, toát ra vị mặn của biển, vị thơm béo bùi của thịt cá chín. Khi giã cá, ta lần lượt cảm nhận được vị hăng, cay, nồng nàn của các loại gia vị cay nóng, vị mặn của muối hòa vào mùi vị của cá khô. Giã tới khi các hương vị hòa quyện vào nhau, món cá khô sẽ được đổ ra chảo đảo khô thêm một chút rồi để hơi nguội sau đó lại cho vào cối giã thêm. Sau cùng, khi món cá gần đạt độ nhỏ mịn như ý, lá chanh và lá é sẽ được cắt nhỏ cho vào giã cùng để làm dậy mùi hương. Cũng có người sẽ cho hai loại lá này giã ngay từ đầu cùng với gia vị khác. Không có công thức cụ thể nào về nguyên liệu, cách làm cũng như độ mịn nhỏ của cá và các gia vị khi giã, tất cả được làm theo kinh nghiệm và cảm giác của người chế biến.
Cá nục biển là loại cá được đồng bào yêu thích lựa chọn làm cá khô giã muối ớt. Đây là loại cá thịt dày, gần như không có xương dăm xen giữa các thớ thịt. Khi nướng lên thịt cá khô, thơm, rất dễ giã tơi nhưng không bị bở. Trong gian bếp của người Ê-đê hầu như nhà nào cũng có cá khô tích trữ sẵn.
Cá khô giã muối ớt có thể là món dùng để chấm với xôi, chấm cà đắng luộc, ăn với cơm trắng, ăn kèm cháo trắng... Cá khô giã muối ớt xuất hiện trên mâm cỗ đãi khách, trong bữa ăn ngày tết và trong bữa cơm thường ngày của người Ê-đê. Khi đi nương, lên rẫy, đi rừng, cá khô giã muối ớt là món ăn thông dụng vì nó không dễ ôi thiu và rất hợp với cơm, xôi để nguội.
Cá khô giã muối ớt không chỉ là món ăn trong bữa cơm hàng ngày của đồng bào Ê-đê, mà được nâng cấp lên trở thành sản phẩm hàng hóa và gửi đi nhiều vùng trên cả nướcAi từng đến các buôn làng của đồng bào Ê-đê, được nếm thử món cá khô giã muối ớt sẽ thấy bản thân như đang trải qua một cuộc du ngoạn của các giác quan. Ấn tượng đầu tiên khi nhìn thấy món cá khô giã muối ớt là sự mộc mạc từ cách bài trí đến “diện mạo” của món ăn. Nhưng đừng vì sự mộc mạc ấy mà không thử thưởng thức, chỉ cần nếm một miếng thôi, chắc chắn khó cưỡng lại sự lôi cuốn của vị giác. Hương vị đầu tiên ta chạm tới là vị cay nồng khiến người ăn phải xuýt xoa, đó là vị cay tê của ớt xiêm xanh, vị cay nóng của củ nén, giềng, sả, tiêu. Vị tiếp theo ta cảm nhận được là vị mặn đậm đà của muối thấm vào cá và gia vị. Vị thanh mát của lá chanh và hương thảo mộc của lá é khiến ta càng nhai càng cảm giác dịu bớt vị cay nồng. Hương vị xuyên suốt khi thưởng thức cá khô giã muối ớt, chắc chắn là vị béo, bùi, thơm, ngọt của cá khô nướng pha chút mùi hương đặc trưng của khói bếp và than củi.
Hiện nay, cá khô giã muối ớt không chỉ là món ăn trong bữa cơm hàng ngày của đồng bào Ê-đê, mà được nâng cấp lên trở thành sản phẩm hàng hóa và gửi đi nhiều vùng trên cả nước. Sản phẩm cá khô giã muối ớt được một số hợp tác xã, doanh nghiệp sản xuất đạt tiêu chuẩn OCOP, bán trên sàn thương mại điện tử, khẳng định thương hiệu của món ăn dân dã này.
Thưởng thức cá khô giã muối ớt giữa không gian nhà sàn, nghe tiếng gió thổi qua rẫy cà phê, ta mới thực sự hiểu tại sao một món ăn đơn giản như vậy lại có sức hấp dẫn và trở thành nét đặc trưng ẩm thực của người Ê-đê. Món cá khô giã muối ớt mang hương vị đậm đà như chính lòng hiếu khách của người Ê-đê. Đến khi rời buôn làng trở về, hầu như ai cũng có cảm giác nhớ cảnh, nhớ người Ê-đê, nhớ canh cà đắng và cá khô giã muối ớt...
Rồi một lúc nào đó, bấtgiác ngửi thấy mùi khói bếp, mùi cá nướng phảng phất đâu đó, ta lại nhớ đến dadiết hương vị đậm đà, thơm bùi, cay nồng của cá khô giã muối ớt ăn kèm cơm gạonương đất đỏ dẻo ngọt. Cuộc sống kỳ diệu là vậy, khi có điều kiện tốt hơn, đượcthưởng thức nhiều sơn hào hải vị nhưng thứ lắng đọng trong ta lại là những bữacơm dung dị, dân giã nhưng đậm đà tình người.
