Tượng được người dân phát hiện tình cờ trước năm 1945 trong quá trình làm nương rẫy tại Bắc Bình (tỉnh Bình Thuận cũ). Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật điêu khắc, ngày 31/12/2024, tượng Avalokitesvara Bắc Bình đã được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định công nhận là bảo vật quốc gia. Tượng là một mắt xích quan trọng để các nhà nghiên cứu giải mã về phong cách nghệ thuật Đồng Dương, giai đoạn cực thịnh của Phật giáo trong vương quốc Chăm Pa cổ.
Điểm đặc sắc đầu tiên khiến bất kỳ ai chiêm ngưỡng tượng Avalokitesvara Bắc Bình cũng phải trầm trồ chính là sự tinh xảo trong tạo hình. Pho tượng được chế tác từ đá sa thạch màu xám đen, cao 61cm, nặng 13kg trong tư thế đứng thẳng trên một tòa sen. Khác với những pho tượng Phật giáo mang nét mềm mại, mảnh mai thường thấy ở các giai đoạn sau, tượng Avalokitesvara Bắc Bình mang đậm dấu ấn của phong cách Đồng Dương. Đó là vẻ đẹp của sự khỏe khoắn, đầy đặn và đôi chút nam tính, nhưng lại vô cùng hài hòa với những đường nét nữ tính của cơ thể. Khuôn mặt tượng vuông vức, đôi lông mày rậm giao nhau, đôi mắt to và chiếc mũi rộng. Miệng tượng mỉm cười nhẹ, toát lên vẻ từ bi, hỷ xả nhưng vẫn giữ được sự uy nghiêm của một vị Bồ Tát có năng lực cứu khổ cứu nạn.
Tượng Avalokitesvara (Quán Thế Âm) Bắc Bình, một kiệt tác điêu khắc Chăm Pa có niên đại từ thế kỷ VIII-IXTrang phục với điểm nhấn nghệ thuật nằm ở chiếc váy Sarong dài sát cổ chân. Những nếp gấp của váy được tạc tỷ mỷ, mềm mại như những dải lụa ôm sát lấy cơ thể, tôn lên vẻ đẹp phồn thực và sức sống mãnh liệt. Đây là minh chứng cho trình độ điêu khắc bậc thầy của các nghệ nhân Chăm Pa xưa, khi biến đá vô tri trở nên có hồn và sinh động.
Trong Phật giáo Đại thừa, Avalokitesvara là vị Bồ Tát quan sát âm thanh của thế gian để đến cứu độ. Ở bảo vật Bắc Bình, ý nghĩa tôn giáo này được thể hiện rõ nét qua các biểu tượng trên đầu và tay tượng. Búi tóc Jatamukuta được búi cao thành hình trụ, phía trước có gắn hình tượng Phật A Di Đà ngồi xếp bằng, một dấu hiệu nhận diện đặc trưng của Bồ Tát Quán Thế Âm. Điều này khẳng định gốc gác trí tuệ và sự dẫn dắt của Phật A Di Đà đối với vị Bồ Tát này. Đôi tay cứu độ, dù qua thời gian, một phần đôi tay đã không còn nguyên vẹn, nhưng qua các nghiên cứu đối sánh, biết rằng tay tượng từng cầm những biểu tượng như đóa sen hoặc bình nước cam lồ, những vật phẩm tượng trưng cho sự thanh sạch và lòng từ bi tưới mát nhân gian.
Việc tìm thấy tượng tại Bắc Bình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, khẳng định vùng đất này từng là một trung tâm văn hóa, tôn giáo quan trọng của vương quốc Chăm Pa, nơi Phật giáo từng có sức ảnh hưởng sâu rộng.
Bảo vật quốc gia, tượng tại Bắc Bình không chỉ đơn thuần là một tác phẩm nghệ thuật, mà còn là cuốn sử ký bằng đá ghi lại sự giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ, Chăm Pa và các quốc gia lân cận trong khu vực Đông Nam Á. Nhìn vào những đường nét chạm trổ, cho thấy được sự tiếp thu tinh hoa nghệ thuật Ấn Độ nhưng đã được Chăm Pa hóa một cách đầy sáng tạo và bản sắc. Đứng trước tượng Avalokitesvara Bắc Bình, trong không gian tĩnh lặng của bảo tàng, người xem dễ dàng rơi vào trạng thái thiền định. Ánh mắt của Ngài như thấu thị mọi nỗi đau khổ, nhưng đôi môi lại mỉm cười như lời an ủi rằng mọi giông bão rồi sẽ qua đi, chỉ có lòng từ bi là còn lại.
Sự hiện diện của pho tượng sau hơn một thiên niên kỷ nằm trong lòng đất như một lời nhắc nhở về sự trường tồn của những giá trị chân - thiện - mỹ. Dù vương triều có đổi thay, đền đài có thể sụp đổ, nhưng tinh thần của di sản, cái tâm của người nghệ nhân và niềm tin tôn giáo vẫn luôn tìm được cách để hồi sinh và tỏa sáng.
