Có gì trong túi Khót của thầy mo người Mường?

Thầy mo là người thực hành diễn xướng văn hóa dân gian và thực hiện các nghi lễ tâm linh quan trọng trong đời sống người Mường. Họ đóng vai trò là “cầu nối” giữa thế giới thực và cõi linh thiêng. Trong đồ nghề hành lễ của thầy mo, ngoài chuông, kiếm, lễ vật, còn có một “gia tài” đặc biệt luôn mang theo bên mình, đó là túi Khót. 

Chiếc túi ấy mở ra một thế giới tâm linh đầy bí ẩn, chứa đựng những quyền năng vô hình giúp thầy mo trấn áp ma quỷ và lưu giữ ký ức của bản. Túi Khót của thầy mo là một tập hợp phong phú, kỳ lạ các “pháp khí” khác nhau, có khi được sưu tầm qua hàng trăm năm. Người Mường gọi đó là “túi đồ quý”, “túi phép” - vật bất ly thân, quyết định sự oai thiêng và năng lực của một thầy mo. 

Trước khi hành lễ, thầy mo thắp hương, đọc bài chú “đánh thức Khót”. Khi lời mo cất lên, chiếc túi được coi như đã hồi sinh, sẵn sàng phục tùng mệnh lệnh của thầy. Mở túi ra, thế giới bên trong túi Khót khiến người ngoài vô cùng kinh ngạc. Trong túi có đủ thứ: kim loại, đá, xương, sừng. Đó là sự hội tụ của ba nguồn năng lượng: sức mạnh của đất, trời (thiên thạch, đá quý, kim loại); uy lực của Tổ tiên (cổ vật tiền sử) và linh khí của muôn loài (nanh, vuốt hổ, móng gấu, ngà voi… của thú dữ chết già, tuyệt đối không dùng đồ từ con thú bị sát sinh). 

Người Mường quan niệm thú dữ sống lâu năm đã “thành tinh” nên linh hồn chúng rất mạnh, có thể giúp thầy mo hộ thân khi đi vào cõi âm. Thầy mo bày các vật thiêng ra đàn cúng để cùng âm binh hỗ trợ mình hành lễ. Trong túi Khót còn chứa các đồ vật khác, như: rìu, binh khí, nhạc khí bằng đá, vòng đeo tay, đeo tai bằng đá hoa cương, thạch anh trong suốt, những mảnh thiên thạch huyền bí được cho là rơi xuống từ những vì sao… Tất cả đều là những vật tìm thấy ngoài tự nhiên, không phải là đồ chế tác hiện đại vì nếu là đồ do con người tạo ra sẽ không có giá trị tâm linh. 

Đồ vật trong túi Khót cũng không hoàn toàn do các thầy mo tự tìm, mà có khi do người dân đi làm nương, cày ruộng... vô tình cuốc phải một viên đá có hình thù dị biệt, vậy là họ mang đến biếu thầy mo. Người dân tin rằng những vật ấy có linh hồn, nếu giữ trong nhà mà không biết cách “trấn” sẽ gây đau ốm và chỉ có thầy Mo mới đủ pháp thuật để “thuần phục” chúng. Với thầy mo, Khót là túi thiêng. 

Thầy mo sở hữu túi Khót càng nhiều đồ vật lạ càng chứng tỏ vị thế và sức mạnh vượt trội trong giới tâm linh. Những vật lạ đó là “đội quân vô hình” giúp thầy mo trấn an, xua rủi, bảo hộ gia chủ. Nghe có vẻ huyền hoặc, nhưng trong đời sống tâm linh của người Mường, đó là niềm tin có thật và bền bỉ kéo dài qua nhiều thế hệ. Một chi tiết thú vị là Khót không thể mua bằng tiền. Nó là gia tài truyền đời của thầy mo trao lại cho người kế nghiệp. 

Qua mỗi thế hệ, vật trong túi lại càng nhiều thêm như lớp trầm tích thời gian, nơi lịch sử loài người qua các thời kỳ đồ đá, đồ đồng, rồi chuyện rừng thiêng, thú dữ… cùng tụ lại. Túi Khót như một “bảo tàng tâm linh” thu nhỏ đúng nghĩa, nơi lưu trữ ký ức và niềm tin. Bởi vậy, người Mường có câu: “quý như Khót” hàm ý lấy chiếc túi ấy làm thước đo cho những thứ đáng trân trọng nhất trong cuộc sống. 

Trong nhịp sống hôm nay, khi nhiều nghi lễ đã giản lược, nhiều vật dụng đã thay đổi, túi Khót vẫn theo thầy mo qua từng bậc cầu thang nhà sàn, qua từng cuộc cúng lễ. Đó không phải một chiếc túi gọn nhẹ để đeo cho tiện. Đó là cả một gia tài. Có túi Khót nặng đến hàng chục kilogam, chứa đầy những vật lạ được tích lũy qua nhiều thế hệ, mỗi thứ là một lớp ký ức, một tri thức dân gian, một niềm tin tinh thần được gửi lại. Vì thế, thầy mo mang túi Khót đi hành lễ, thực chất là đang mang trên vai lịch sử của dòng họ, của bản Mường và cả một thế giới tâm linh của cộng đồng. 

Ngày nay, bí mật trong túi Khót đã được giải mã. Nhiều vật dụng trong đó được Nhà nước kiểm kê, đánh mã số để quản lý và gìn giữ. Tuy thế, chừng nào còn có người dân tìm đến thầy mo để gửi gắm niềm tin tín ngưỡng, chừng ấy túi Khót vẫn còn theo chân thầy trong mỗi cuộc lễ. Và túi Khót vẫn là biểu tượng văn hóa tâm linh đặc sắc, tiêu biểu của người Mường qua tháng năm./.