Cụm tháp Bánh Ít - Dấu ấn kiến trúc nghìn năm của người Chăm

Tọa lạc trên ngọn đồi cao ở thôn Đại Lộc, xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai, cụm tháp Bánh Ít, còn gọi là tháp Bạc, nổi bật giữa không gian rộng lớn. Công trình được xây dựng vào cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII, trong thời kỳ vương quốc Chăm Pa phát triển mạnh ở vùng Vijaya.

Điểm đặc biệt trước hết của tháp Bánh Ít nằm ở chính cách lựa chọn và tổ chức không gian kiến trúc. Thay vì chỉ xây dựng một ngọn tháp đơn lẻ, người Chăm đã tạo dựng một quần thể gồm bốn công trình: tháp Chính (Kalan), tháp Cổng (Gopura), tháp Lửa (Kosagrha) và tháp Bia (Posah). Các tháp được bố trí theo độ cao của ngọn đồi, vừa tạo sự liên kết về không gian, vừa làm nổi bật vị trí trung tâm của tháp Chính.

Từ chân đồi nhìn lên, tháp chính vươn cao trên nền trời, trong khi các tháp còn lại phân bố thấp dần theo địa hình. Cách sắp đặt này khiến quần thể có dáng vẻ bề thế nhưng không nặng nề, đồng thời tạo nên một không gian kiến trúc có trật tự rõ ràng.

Tháp chính - điểm nhấn của quần thể

Nằm ở vị trí cao nhất, tháp chính là công trình lớn và nổi bật nhất của cụm tháp Bánh Ít. Tháp cao khoảng 29,6m, mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh khoảng 12m. Cửa chính mở về hướng Đông, ba mặt còn lại bố trí cửa giả.

Hình khối tháp được tổ chức theo chiều đứng, từ phần đế, thân đến hệ thống mái nhiều tầng. Các đường gờ, cột dọc và rãnh kép chạy theo thân tháp tạo nên những mảng sáng - tối đan xen, giúp bề mặt công trình bớt đơn điệu và tạo cảm giác thân tháp vươn cao, thanh thoát.

Một trong những đặc điểm dễ nhận thấy của tháp chính là hệ thống mái gồm ba tầng thu nhỏ dần về phía trên. Mỗi tầng mái được tổ chức theo nguyên tắc thu nhỏ dần, tạo thành thế chồng tầng đặc trưng của kiến trúc đền tháp Chăm. Càng lên cao, các đường nét càng gọn lại, đưa tầm mắt người nhìn hướng về đỉnh tháp.

Phần diềm mái được trang trí bằng những mô típ hình chữ U uốn lượn liên hoàn. Các chi tiết bằng đá sa thạch được kết hợp với thân tháp bằng gạch, tạo nên sự tương phản về chất liệu nhưng thống nhất về tổng thể. Chính sự phối hợp này góp phần làm nên vẻ đẹp riêng của kiến trúc Bánh Ít.

Đáng chú ý, các cửa giả trên thân tháp không chỉ có tác dụng tạo nhịp điệu cho kiến trúc mà còn được trang trí công phu. Những vòm cửa, trụ ốp và phù điêu tạo nên chiều sâu cho bề mặt tường, đồng thời thể hiện tư duy thẩm mỹ và kỹ thuật xử lý hình khối của nghệ nhân Chăm.

Bốn tháp, bốn dáng vẻ trong một tổng thể

Nếu tháp chính gây ấn tượng bởi chiều cao và sự bề thế thì tháp Lửa lại nổi bật với hình dáng đặc biệt. Công trình cao khoảng 10m, dài 12m, rộng 5m, có phần mái cong lõm ở giữa, tạo liên tưởng đến hình yên ngựa. Vì vậy, công trình còn được gọi là tháp Yên Ngựa.

Kiến trúc mái cong khiến tháp Lửa trở thành một điểm nhấn khác biệt trong quần thể. Không vươn cao như tháp Chính, công trình phát triển theo chiều ngang, tạo sự cân bằng về hình khối cho toàn bộ khu di tích. Theo các tài liệu giới thiệu di tích, tháp Lửa có chức năng phục vụ các hoạt động nghi lễ, có thể là nơi lưu giữ những vật dụng cần thiết trong quá trình hành lễ.

Tháp Bia nằm về phía Đông Nam tháp Chính, cao hơn 10m, có mặt bằng hình vuông và cửa mở theo bốn hướng. Công trình gây chú ý bởi cấu trúc phần mái. Những hàng bầu lọ với phần giữa thắt lại, hai đầu phình ra được bố trí liên tiếp trên các tầng, tạo thành một mô típ trang trí vừa khỏe khoắn vừa mềm mại. Hình dáng này khiến tháp còn được gọi bằng tên dân gian là tháp Bầu Rượu.

Trong khi đó, tháp Cổng nằm ở vị trí thấp nhất của quần thể. Cao khoảng 12m, mỗi cạnh dài khoảng 7m, công trình có cấu trúc tương đối gần với tháp Chính nhưng quy mô nhỏ hơn. Vị trí của tháp Cổng cho thấy vai trò chuyển tiếp từ không gian bên ngoài vào khu vực kiến trúc thiêng.

Sự khác biệt về hình dáng của bốn công trình là điểm làm nên giá trị nổi bật của Bánh Ít. Mỗi tháp có một đặc trưng riêng, nhưng khi nhìn tổng thể lại tạo thành một bố cục thống nhất. Đây cũng là minh chứng cho tư duy quy hoạch và khả năng xử lý không gian của người Chăm trong việc xây dựng các công trình tôn giáo trên địa hình đồi núi.

Nghệ thuật trên những bức tường gạch

Một nét đặc sắc khác của kiến trúc Bánh Ít là sự kết hợp giữa gạch và đá sa thạch. Gạch được sử dụng chủ yếu để tạo nên thân và các khối kiến trúc chính; đá được sử dụng ở nhiều vị trí trang trí, tạo điểm nhấn cho công trình.

Các viên gạch được xếp thành những bức tường có bề mặt khá phẳng, các mạch liên kết nhỏ khiến tổng thể công trình trở nên liền khối. Qua hàng trăm năm chịu tác động của thời tiết, nhiều chi tiết đã bị bào mòn, song cấu trúc cơ bản của các tháp vẫn được nhận diện rõ.

Trên thân và các bộ phận kiến trúc còn lại nhiều hoa văn, phù điêu và hình tượng linh vật. Trong đó có những hình ảnh gắn với Hindu giáo như thần Shiva, bò thần Nandin cùng các mô típ trang trí đặc trưng của nghệ thuật Chăm. Những chi tiết này không chỉ tạo vẻ đẹp cho công trình mà còn giúp giải mã đời sống tinh thần của cộng đồng từng sử dụng quần thể.

Đặc biệt, hình tượng thần Shiva cưỡi bò thần Nandin xuất hiện trong vòm cửa giả của tháp Chính cho thấy rõ mối liên hệ giữa kiến trúc và tín ngưỡng. Trong quan niệm của người Chăm theo Hindu giáo, đền tháp là không gian thiêng, nơi con người hướng tới thế giới thần linh. Bởi vậy, từ hướng xây dựng, bố cục không gian đến từng chi tiết trang trí đều mang những ý nghĩa nhất định.

Tên gọi Bánh Ít cũng trở thành một nét thú vị gắn với quần thể. Khi nhìn từ xa, hình dáng những ngọn tháp trên đồi gợi liên tưởng đến những chiếc bánh ít truyền thống của vùng đất Bình Định. Tên gọi dân gian ấy đã làm cho một quần thể kiến trúc cổ có tuổi đời gần một thiên niên kỷ trở nên gần gũi hơn với đời sống cộng đồng.

Năm 1982, cụm tháp Bánh Ít được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Trải qua thời gian, một số hạng mục chịu tác động của khí hậu, môi trường và quá trình phong hóa tự nhiên. Việc bảo tồn vì thế không chỉ nhằm giữ lại những bức tường gạch cổ mà quan trọng hơn là bảo vệ tính chỉnh thể của cả quần thể.

Gần 1.000 năm qua, bốn ngọn tháp vẫn đứng trên đồi cao, mỗi công trình mang một dáng vẻ nhưng cùng kể câu chuyện về một nền văn hóa từng phát triển rực rỡ. Từ cách lựa chọn địa hình, tổ chức mặt bằng, tạo hình thân - mái đến nghệ thuật trang trí, cụm tháp Bánh Ít cho thấy một trình độ kiến trúc đáng chú ý của người Chăm.

Ngày nay, những khối gạch đỏ vẫn lặng lẽ hiện diện như những chứng nhân của thời gian. Giá trị của cụm tháp Bánh Ít vì thế không chỉ nằm ở vẻ đẹp cổ kính mà còn ở khả năng lưu giữ dấu tích về kiến trúc, nghệ thuật và đời sống tín ngưỡng của người Chăm xưa. Bảo tồn quần thể này chính là gìn giữ một phần ký ức văn hóa đặc biệt của vùng đất từng là trung tâm Vijaya./.