Lễ cấp sắc và triết lý sống của người Dao

Trong kho tàng văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số Việt Nam, người Dao có một hệ thống nghi lễ phong phú, trong đó lễ cấp sắc giữ vị trí đặc biệt. Nghi lễ này tồn tại dưới nhiều hình thức và cấp độ khác nhau giữa các nhóm Dao, nhưng nhìn chung đều gắn với quá trình khẳng định vị thế của cá nhân trong cộng đồng, giáo dục đạo đức và trao truyền những tri thức văn hóa, tín ngưỡng quan trọng.

Nếu chỉ nhìn bề ngoài, cấp sắc có thể được hiểu là một nghi lễ dành cho nam giới Dao khi bước vào một giai đoạn trưởng thành. Nhưng nhìn sâu hơn, đây là một không gian giáo dục văn hóa đặc biệt, nơi những chuẩn mực ứng xử của cộng đồng được truyền dạy bằng nghi lễ, lời hát, lời khấn, biểu tượng và sự chứng kiến của cộng đồng.

Chính ở đó, triết lý sống của người Dao được bộc lộ ý nghĩa, giá trị tích cực. Triết lý ấy trước hết bắt đầu từ quan niệm, đó là trưởng thành không chỉ là lớn về tuổi tác, đặc biệt còn là lớn về trách nhiệm. Một người sau khi trải qua cấp sắc được kỳ vọng phải biết cách ứng xử với cha mẹ, họ hàng, cộng đồng; biết giữ gìn phong tục; biết phân biệt điều nên làm và điều không nên làm; biết sống có trách nhiệm với lời nói và hành động của mình… Đây là một tư tưởng có ý nghĩa xã hội sâu sắc.

Trong xã hội hiện đại, chúng ta thường nói nhiều đến giáo dục kỹ năng, giáo dục công dân và trách nhiệm xã hội. Trong lễ cấp sắc truyền thống, những nội dung ấy đã được chuyển tải bằng một hình thức khác, đó là giáo dục thông qua nghi lễ và ký ức cộng đồng.

Người được cấp sắc không chỉ nhận một dấu mốc về địa vị, đồng thời còn nhận một lời nhắc nhở về nghĩa vụ.

Vì vậy, cấp sắc có thể được xem như một quá trình xác lập con người xã hội.

Tại một cuộc hội thảo khoa học gần đây, Tiến sĩ Lý Hành Sơn, Viện Dân tộc học và Tôn giáo học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng: Giá trị quan trọng của lễ cấp sắc nằm ở chỗ nghi lễ tạo ra sự chuyển tiếp giữa các giai đoạn của đời người, đồng thời tái khẳng định những chuẩn mực đạo đức mà cộng đồng mong muốn các thành viên tuân thủ. Đây không đơn giản là một nghi lễ tín ngưỡng, đặc biệt còn là cơ chế giáo dục và cố kết cộng đồng được hình thành trong lịch sử.

Đi sâu vào lễ cấp sắc, có thể nhận thấy một triết lý khác như con người không tồn tại biệt lập mà luôn nằm trong các mối quan hệ. Và đó là quan hệ với tổ tiên, với gia đình, với dòng họ, với cộng đồng và với thế giới tự nhiên, siêu nhiên theo quan niệm truyền thống.

Trong nghi lễ, sự hiện diện của thầy cúng, gia đình, họ hàng và cộng đồng cho thấy cá nhân không tự mình bước qua ngưỡng cửa trưởng thành. Sự trưởng thành ấy được cộng đồng chứng kiến và xác nhận.

Điều này phản ánh một đặc điểm quan trọng của xã hội truyền thống, đó là cái tôi cá nhân luôn gắn với cái chúng ta cộng đồng. Một người được tôn trọng không chỉ vì năng lực của riêng mình và còn bởi khả năng giữ đạo lý, biết cư xử và đóng góp cho cộng đồng.

Triết lý ấy đặc biệt đáng suy ngẫm, nhận thức trong bối cảnh hiện nay, khi quá trình đô thị hóa và kinh tế thị trường ngày càng đề cao tính cá nhân. Lễ cấp sắc nhắc chúng ta rằng phát triển con người không chỉ đo bằng tri thức hay thu nhập, đặc biệt còn phải bằng trách nhiệm, đạo đức và khả năng sống hài hòa với cộng đồng.

Một giá trị đặc biệt khác của lễ cấp sắc là ý thức về cội nguồn. Trong thế giới quan truyền thống của người Dao, tổ tiên giữ vị trí quan trọng. Những ký ức về nguồn gốc, dòng họ và những giá trị được truyền lại qua nhiều thế hệ được tái hiện trong nghi lễ.

Nhờ đó, cấp sắc không chỉ hướng con người về tương lai và còn kết nối họ với quá khứ.

Một người trẻ bước vào nghi lễ đồng thời được đặt vào một dòng chảy lịch sử dài hơn chính cuộc đời mình.

Họ hiểu rằng những gì mình đang có không tự nhiên xuất hiện, mà được tạo dựng từ công sức của cha ông. Vì vậy, tiếp nhận di sản văn hoá cũng đồng nghĩa với nhận trách nhiệm bảo vệ và truyền lại di sản văn hoá.

Đây là một triết lý rất gần với quan niệm hiện đại về phát triển bền vững, đó là thế hệ hiện tại không chỉ có quyền hưởng thụ những giá trị đang có, đặc biệt còn phải có trách nhiệm bảo đảm để thế hệ sau tiếp tục được thừa hưởng.

Và điều cần quan trọng nữa, lễ cấp sắc còn cho thấy tri thức dân gian không chỉ được lưu giữ bằng sách vở.

Những lời giáo huấn, bài hát, nghi thức, biểu tượng, trang phục, tranh thờ và cách thức tiến hành nghi lễ chính là một kho lưu trữ quý giá. Trong đó có những tri thức về đạo đức, ứng xử, lịch sử cộng đồng, tín ngưỡng, nghệ thuật và quan niệm về thế giới.

Mỗi lần nghi lễ được thực hành, một phần tri thức ấy lại được tái hiện. Bởi vậy, việc bảo tồn lễ cấp sắc không chỉ là bảo tồn hình thức.

Nếu chỉ giữ trang phục, đạo cụ hoặc một vài tiết mục trình diễn mà không hiểu hệ thống tri thức và ý nghĩa phía sau, di sản sẽ rất dễ trở thành một vỏ văn hóa. Và cái cần giữ trước hết là tinh thần và hệ giá trị mà nghi lễ truyền tải.

Trong quá trình bảo ồn hiện nay, đây là vấn đề cần được đặc biệt quan tâm. Lễ cấp sắc của người Dao đã được ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể ở nhiều địa phương; một số hình thức cấp sắc cũng đã được nghiên cứu, sưu tầm và phục dựng. Nhưng phục dựng không có nghĩa là sân khấu hóa toàn bộ nghi lễ.

Theo đó, di sản văn hoá chỉ thực sự sống khi nó vẫn có chủ thể văn hóa thực hành, trao truyền và giải thích ý nghĩa.

Vì vậy, vai trò của các nghệ nhân, thầy cúng, người am hiểu chữ Dao, người cao tuổi và thế hệ trẻ đặc biệt quan trọng.

Nếu thế hệ trẻ chỉ biết cấp sắc qua một chương trình biểu diễn, họ có thể biết nghi lễ trông như thế nào nhưng chưa chắc hiểu nghi lễ muốn nói điều gì.

Ngược lại, nếu người trẻ được học về ý nghĩa của các biểu tượng, lời giáo huấn, đạo lý ứng xử và lịch sử cộng đồng, họ sẽ tiếp nhận di sản bằng sự hiểu biết thay vì chỉ bằng sự tò mò.

Và đó chính là con đường để di sản văn hoá sống trong đời sống hiện đại mà không đánh mất giá trị bản sắc.

Nếu nhìn từ quan điểm văn hóa học, lễ cấp sắc còn cho thấy một quan niệm rất cần quan tâm về con người, đó là con người được hoàn thiện thông qua quá trình tự tu dưỡng và được cộng đồng ghi nhận.

Cấp sắc không phải là điểm kết thúc của quá trình trưởng thành. Ngược lại, nó mở ra một giai đoạn mới với nhiều trách nhiệm hơn. Đó là tư tưởng có tính giáo dục mạnh mẽ.

Trong xã hội hiện đại, khi khái niệm thành công đôi khi bị thu hẹp vào địa vị, tiền bạc hay danh tiếng, triết lý ấy gợi nhắc một thước đo khác, như: một con người có giá trị không chỉ bởi những gì họ sở hữu, đặc biệt còn bởi cách họ sống và trách nhiệm họ dành cho người khác.

Do vậy, tìm trong lễ cấp sắc là tìm trong một nghi lễ truyền thống những câu hỏi rất hiện đại, như: Con người là ai? Ta thuộc về cộng đồng nào? Ta nhận được gì từ thế hệ trước? Ta phải trao lại điều gì cho thế hệ sau? Và làm thế nào để sống một cuộc đời có trách nhiệm?

Vì vậy, mà lễ cấp sắc vẫn giữ được sức sống trong đời sống văn hóa của người Dao. Bởi phía sau những nghi thức tưởng như cổ xưa là những giá trị không hề cũ, đó là biết nguồn cội, trọng đạo lý, sống có trách nhiệm, tôn trọng cộng đồng và ý thức trao truyền di sản văn hoá…

Trong quá trình triển và hội nhập, những giá trị ấy không nhất thiết phải được giữ nguyên bằng mọi hình thức biểu hiện. Điều quan trọng là nhận diện được phần cốt lõi để chuyển hóa phù hợp với đời sống hôm nay.

Do vậy, Lễ cấp sắc không chỉ giúp chúng ta hiểu người Dao, đồng thời còn mở ra một cách nhìn rộng hơn về văn hóa: di sản không phải là những gì nằm yên trong quá khứ; di sản văn hoá là những giá trị được thế hệ hôm nay hiểu, lựa chọn, thực hành và trao lại cho tương lai.

Và nếu tìm được lời nhắn ấy trong lễ cấp sắc, chúng ta sẽ thấy phía sau một nghi lễ truyền thống không chỉ có thế giới tín ngưỡng của người Dao, đặc biệt còn có một triết lý nhân sinh giản dị mà sâu sắc, đó là biết mình từ đâu đến, biết mình đang sống vì ai và biết mình phải để lại điều gì cho mai sau./.