Đặc sắc Tết Mền loóng phạt ái của dân tộc Cống

Người dân tộc Cống là một trong những dân tộc thiểu số rất ít người. Người Cống sinh sống chủ yếu ở tỉnh Điện Biên và một phần ở Lai Châu. Người Cống canh tác chủ yếu trên nương rẫy và ruộng nước, ruộng bậc thang, một năm một vụ chính; ngoài ra còn trồng trọt các loại rau màu trên đất bãi ven sông, suối để phát triển nghề chăn nuôi gia súc, gia cầm phục vụ tết, lễ, sinh hoạt. Bên cạnh đời sống vật chất, người Cống còn có đời sống tinh thần phong phú thông qua trang phục, các phong tục tập quán, lễ hội (Tết hoa mào gà, lễ cúng bản, lễ cúng Tổ tiên,...) trong đó Tết hoa mào gà là độc đáo nhất.

Cứ đến độ giữa tháng 10 âm lịch, khi trăng tròn, khắp các bản làng của đồng bào Cống lại rộn ràng trong không khí đón Tết “Mền loóng phạt ái”. Tết hoa mào gà là dịp để bà con tạ ơn thần linh, Tổ tiên đã phù hộ cho một mùa vụ bội thu. Đây là thời điểm khi vụ thu hoạch đã xong, công việc nương rẫy trong năm kết thúc. 

Để chuẩn bị đón Tết, ngay từ những ngày cuối tháng 9, đầu tháng 10 âm lịch, đồng bào đã dọn dẹp nhà cửa, vệ sinh làng bản, chuẩn bị địa điểm tổ chức vui xuân của bản, tạo nên một khung cảnh ấm áp, nhộn nhịp. Trước Tết một ngày, nhà nào nhà nấy đều lên nương chọn hái những bông hoa phạt loóng (hoa mào gà) đẹp nhất đem về chuẩn bị lễ vật dâng cúng trời đất Tổ tiên tại gia đình và trang trí cây hoa ở địa điểm tổ chức Tết hoa của bản. Vào buổi chiều, đến giờ đã định, dân bản cùng trở về nhà già làng cũng là thầy mo của bản để dự lễ Tết hoa theo nghi lễ cổ truyền của dân tộc Cống.

Nghi lễ gồm lễ cúng chung của bản và lễ cúng riêng. Khi thực hiện lễ cúng chung thì dân bản dựng tại nhà thầy mo một cây tre hoặc nứa (hằn né hoặc hạ kha), trên có buộc những bông hoa mào gà, một cây đặt trước bàn thờ Tổ tiên của gia chủ. Cây hoa này tượng trưng là cây cầu nối giữa hai thế giới âm dương, là con đường mà linh hồn Tổ tiên đi từ thế giới thiêng về nơi thờ cúng ở trong nhà. Với lễ cúng riêng tổ chức ở mỗi gia đình thì thường thực hiện từ khoảng 4 giờ chiều hôm trước đến 7 giờ sáng hôm sau. Lễ vật dâng cúng gồm lợn, gà, vịt, rượu, khoai sọ… và một lễ vật không thể thiếu là hoa phạt loóng, biểu tượng cho sự may mắn, no đủ của đồng bào Cống. Lễ cúng riêng là do người đàn ông chủ nhà thực hiện.

Theo thầy mo Lùng Văn Chanh xã Mường Chà cho biết, việc tổ chức Mền loóng phạt ái với người Cống còn xuất phát từ quan niệm vào tháng 10 theo lịch người Cống, Trời cử 03 vị thần, thần thứ nhất có tên là Khí sơ khai của Trời, nơi ở của thần là Thánh cảnh. Vị thứ hai tên là Khí thiêng của Trời, cõi của thần là Chân cảnh, vị thứ ba là Khí thiêng Đạo Đức cõi Trời, nơi thần ở là Thanh cảnh. Ba vị được cử xuống trần gian có nhiệm vụ xem xét việc tốt xấu của mỗi cá nhân, gia đình, dòng họ người Cống mà ban phúc lành, hay gieo tai họa, vì vậy người Cống trên thì cúng Trời, Phật, các vị thần, dưới là cúng ông bà, Tổ tiên cầu cho mỗi người trong gia đình mạnh khỏe, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Tết Mền loóng phạt ái đóng vai trò như một sợi dây gắn kết cộng đồng. Trong dịp này, mọi người gác lại công việc bận rộn để quây quần bên nhau. Những giá trị truyền thống, các điệu múa, bài hát cổ và bản sắc riêng của dân tộc Cống được trao truyền trực tiếp cho thế hệ trẻ. Đây cũng là dịp để con cháu bày tỏ lòng biết ơn đến các thế hệ đi trước, những người đã có công khai phá và dựng xây bản làng. Người Cống làm lễ cúng các vị thần núi, thần sông và các vị thần nông nghiệp để tạ ơn vì đã bảo vệ dân làng và ban cho mùa màng tốt tươi. 

Giống như phong tục đón Tết chung, Tết hoa mào gà mang ý nghĩa sum vầy. Dân bản cùng nhau chuẩn bị mâm cỗ, uống rượu cần, múa hát và thăm hỏi lẫn nhau. Mọi mâu thuẫn hay điều không vui trong năm cũ đều được xóa bỏ. Lễ hội giúp mọi người thêm đoàn kết và yêu thương nhau nhiều hơn. Thông qua các nghi lễ cúng bái, người Cống cầu xin thần linh xua đuổi bệnh tật và những điều xui xẻo. Đây là điểm tựa tinh thần quan trọng giúp bà con bước vào một năm mới với hy vọng về sự bình an, no ấm và phát triển.

Tết hoa mào là được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đối với cộng đồng dân tộc Cống đó là niềm vinh dự, tự hào của đồng bào dân tộc tỉnh Điện Biên đồng thời, khẳng định sự quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với việc bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc, qua đó góp phần nâng cao trách nhiệm của người dân trong công tác bảo tồn bản sắc văn hóa, quảng bá, tuyên truyền nét đẹp văn hóa độc đáo của địa phương đến bạn bè trong và ngoài nước.