Điện Biên: Phát huy giá trị văn hóa, mở hướng phát triển du lịch bền vững

Ngày hội văn hóa dân tộc Mông: Đưa bản sắc đến gần du khách

Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông lần thứ IV năm 2026 diễn ra vào trung tuần tháng 10 vừa qua là dịp để đồng bào giới thiệu những giá trị văn hóa truyền thống đến đông đảo đại biểu, nghệ nhân và du khách. Trong khuôn khổ ngày hội, bản du lịch cộng đồng Tù Lu - Tìa Ló, xã Pu Nhi, tỉnh Điện Biên đã đón hàng trăm đại biểu, nghệ nhân, du khách và những người làm truyền thông đến từ 11 địa phương tham quan, trải nghiệm.

Tại đây, văn hóa Mông được giới thiệu thông qua tiếng khèn, điệu múa, trang phục truyền thống, nghề thủ công, ẩm thực và các trò chơi dân gian. Du khách có cơ hội tìm hiểu nghề rèn dao, dệt thổ cẩm, mặc trang phục dân tộc, trải nghiệm giã bánh giầy, ném pao, đánh tù lu, bắn nỏ; đồng thời thưởng thức những món ăn đặc trưng như thắng cố, mèn mén, gà luộc. Những hoạt động này đưa văn hóa từ không gian sinh hoạt của cộng đồng đến gần hơn với công chúng, tạo điều kiện để du khách tìm hiểu đời sống, phong tục và tri thức dân gian của đồng bào Mông.

Tù Lu - Tìa Ló nằm ở độ cao hơn 1.200m, dưới chân núi Phù Lồng. Bản có 161 hộ với 781 nhân khẩu, 100% là đồng bào Mông. Cảnh quan tự nhiên cùng những nét văn hóa còn được gìn giữ tạo lợi thế để địa phương phát triển du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, điều làm nên sức hấp dẫn của điểm đến không chỉ là cảnh quan mà còn là đời sống văn hóa được người dân duy trì và trực tiếp giới thiệu.

Việc ra mắt bản du lịch cộng đồng Tù Lu - Tìa Ló ngày 2/9/2026, trước thời điểm diễn ra ngày hội cho thấy, quá trình chuẩn bị để khai thác những giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch. Cùng với đầu tư cơ sở vật chất, người dân tham gia đóng góp ngày công, chỉnh trang không gian bản làng, chuẩn bị các hoạt động trải nghiệm và giới thiệu sản phẩm địa phương. Từ một bản vùng cao, Tù Lu - Tìa Ló từng bước hình thành không gian đón khách, trong đó cộng đồng trực tiếp tham gia tổ chức và cung cấp dịch vụ.

Tại ngày hội, những trải nghiệm văn hóa cũng cho thấy cách tiếp cận phù hợp trong phát triển du lịch cộng đồng: Không tách văn hóa khỏi đời sống, mà đưa những thực hành truyền thống trở thành hoạt động giao lưu, giới thiệu. Người dân không chỉ biểu diễn mà còn hướng dẫn du khách tìm hiểu nghề thủ công, trò chơi, ẩm thực và phong tục. Qua đó, các giá trị văn hóa được thực hành, lan tỏa, đồng thời tạo thêm cơ hội để cộng đồng phát triển sinh kế.

Chị Thao Thị Du, người Mông ở xã Pù Nhi, tỉnh Thanh Hóa, tham gia trải nghiệm tại Tù Lu - Tìa Ló chia sẻ, chị rất ấn tượng cách người dân khai thác giá trị văn hóa truyền thống để phát triển du lịch. Qua các hoạt động giã bánh giầy, ném pao, đánh cù…, người dân vừa giữ được di sản truyền thống, vừa có thêm điều kiện phát triển kinh tế thông qua hoạt động quảng bá du lịch.

Nghệ nhân Thao Văn Lâu, người Mông ở xã Nhi Sơn, tỉnh Thanh Hóa, cũng bày tỏ ấn tượng với cảnh quan, trang phục và những nét văn hóa tương đồng giữa đồng bào Mông Điện Biên với quê hương ông. Các hoạt động trải nghiệm tại bản tạo sự sinh động, hấp dẫn đối với du khách.

Lấy văn hóa làm động lực phát triển du lịch

Điện Biên là nơi hội tụ bản sắc của nhiều dân tộc, với hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể phong phú. Nghệ thuật Xòe Thái, tiếng khèn Mông, lễ hội truyền thống, nghề thủ công, ẩm thực và tri thức dân gian phản ánh lịch sử, đời sống cộng đồng, đồng thời tạo nên nguồn tài nguyên đặc sắc để phát triển du lịch.

Những năm qua, tỉnh quan tâm kiểm kê, lập hồ sơ di sản, bảo tồn tiếng nói, chữ viết và tổ chức truyền dạy văn hóa dân tộc. Nhiều giá trị văn hóa được duy trì thông qua sinh hoạt cộng đồng, lễ hội, hoạt động văn nghệ và các mô hình du lịch. Từ bản Lồng, xã Quài Tở, nơi văn hóa Mông được giới thiệu qua làm bánh dày, nghề thủ công, ẩm thực và đời sống bản địa, đến bản Phiêng Lơi, xã Thanh Minh, nơi đồng bào Thái phát huy văn hóa qua lưu trú, giao lưu văn nghệ, giới thiệu món ăn và phong tục, các mô hình cho thấy, văn hóa có thể trở thành nền tảng phát triển du lịch khi người dân trực tiếp tham gia.

Trong quá trình đó, nghệ nhân, Người có uy tín và những người am hiểu phong tục, tập quán giữ vai trò quan trọng. Họ là những người nắm giữ tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm được trao truyền qua nhiều thế hệ; đồng thời có khả năng vận động cộng đồng gìn giữ bản sắc, hướng dẫn lớp trẻ tiếp nối các giá trị truyền thống. Từ tiếng khèn, nghề dệt thổ cẩm, các nghi lễ đến phong tục trong đời sống, việc truyền dạy không chỉ diễn ra trong những dịp trình diễn mà cần được duy trì trong sinh hoạt thường ngày.

Đối với đồng bào Mông, tiếng khèn gắn với nhiều nghi lễ và hoạt động cộng đồng. Nghề dệt, trang phục, ẩm thực và phong tục truyền thống cũng cần được những người am hiểu trực tiếp hướng dẫn, trao truyền. Khi thế hệ trẻ ít có điều kiện tham gia sinh hoạt văn hóa tại bản, vai trò của nghệ nhân và Người có uy tín càng trở nên cần thiết. Họ không chỉ truyền dạy kỹ năng mà còn giúp người trẻ hiểu ý nghĩa của các giá trị văn hóa, từ đó có ý thức gìn giữ và phát huy.

Dự án 6 về bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các DTTS gắn với phát triển du lịch, cùng Tiểu dự án 2, Dự án 10 về biểu dương, tôn vinh Người có uy tín thuộc Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021-2025, đã tạo điều kiện triển khai các hoạt động nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cộng đồng trong gìn giữ di sản. Việc kết nối các chính sách hướng đến phát huy vai trò người dân, hỗ trợ bảo tồn văn hóa và tạo cơ hội phát triển sinh kế từ những giá trị truyền thống.

Từ góc độ phát triển du lịch, Điện Biên xác định khai thác tiềm năng văn hóa dân tộc gắn với du lịch lịch sử - tâm linh, khám phá cảnh quan thiên nhiên, nghỉ dưỡng và trải nghiệm đời sống của người dân địa phương. Nghị quyết số 03-NQ/TU ngày 7/5/2021 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về phát triển du lịch Điện Biên đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 đặt ra định hướng khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế của địa phương.

Các lễ hội như Bun Huột Nặm - Tết Té nước của đồng bào Lào ở xã Núa Ngam, Lễ hội Hoa Ban, Xên Mường Thanh, đua thuyền đuôi Én cùng những sinh hoạt văn hóa truyền thống góp phần quảng bá hình ảnh Điện Biên. Khi lễ hội gắn với giới thiệu phong tục, nghi lễ và hoạt động cộng đồng, di sản được thực hành và trao truyền, đồng thời tạo thêm trải nghiệm cho du khách.

Để những giá trị văn hóa thực sự trở thành nguồn lực phát triển, người dân cần được tham gia từ việc lựa chọn nội dung giới thiệu, tổ chức hoạt động đến cung ứng dịch vụ và hưởng lợi từ du lịch. Chính quyền và các ngành chức năng giữ vai trò hỗ trợ, kết nối nguồn lực, hướng dẫn kỹ năng, quảng bá điểm đến; nghệ nhân và Người có uy tín góp phần bảo đảm các hoạt động phát triển dựa trên hiểu biết văn hóa, tránh làm sai lệch hoặc giản lược những giá trị truyền thống.

Bảo tồn văn hóa vì vậy không chỉ là duy trì các hoạt động biểu diễn hay phục dựng lễ hội, mà còn là tạo điều kiện để văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống. Khi người dân có cơ hội thực hành, truyền dạy và phát huy những giá trị của mình, du lịch cộng đồng sẽ có nền tảng bền vững hơn.

Mở rộng không gian phát triển

Bước sang giai đoạn 2026 -2030, việc triển khai Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS, miền núi giai đoạn 2026-2030 (gọi tắt là Chương trình MTQG 417) tạo thêm điều kiện để Điện Biên tiếp tục bảo tồn, phát huy văn hóa gắn với phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi. Trong bối cảnh địa giới hành chính được mở rộng sau sáp nhập, không gian phát triển mới cũng đặt ra cơ hội kết nối các vùng văn hóa, tăng cường giao lưu giữa cộng đồng và mở rộng khả năng giới thiệu di sản.

Việc triển khai Chương trình MTQG 417 cần gắn với nhu cầu thực tế của từng địa bàn, đặc điểm văn hóa và điều kiện sinh kế của đồng bào. Nguồn lực đầu tư có thể hỗ trợ cải thiện hạ tầng, thiết chế văn hóa, điều kiện tổ chức hoạt động truyền dạy, phát triển sản phẩm du lịch và nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ. Tuy nhiên, hiệu quả bảo tồn không chỉ được đo bằng công trình hay số lượng hoạt động, mà còn ở khả năng duy trì văn hóa trong đời sống cộng đồng.

Trong không gian hành chính rộng hơn, việc kết nối các địa bàn có thể tạo điều kiện hình thành tuyến, điểm du lịch gắn với những giá trị văn hóa đặc trưng. Các lễ hội, nghề thủ công, trang phục, ẩm thực, nghệ thuật dân gian và tri thức bản địa có thể được giới thiệu theo hướng liên kết, bổ sung cho nhau, tạo nên sản phẩm du lịch đa dạng. Đồng thời, việc trao đổi kinh nghiệm giữa các cộng đồng góp phần mở rộng cơ hội học tập, truyền dạy và phát huy văn hóa.

Để thực hiện mục tiêu này, thiết nghĩ, tỉnh Điện Biên cần tiếp tục chú trọng vai trò chủ thể của đồng bào DTTS. Nghệ nhân, Người có uy tín và những người am hiểu văn hóa cần được tạo điều kiện tham gia các hoạt động bảo tồn, truyền dạy, giới thiệu di sản. Việc hỗ trợ thế hệ trẻ học tiếng nói, chữ viết, nghề truyền thống, nghệ thuật dân gian và phong tục không chỉ góp phần duy trì tri thức mà còn tạo sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Cùng với đó, phát triển du lịch cần gắn với bảo vệ cảnh quan, môi trường và không gian sinh hoạt của cộng đồng. Các bản du lịch cần quan tâm chất lượng dịch vụ, vệ sinh, an toàn, ứng xử với du khách và giữ gìn môi trường văn hóa. Người dân cần được bồi dưỡng kỹ năng tổ chức trải nghiệm, giao tiếp, quảng bá và cung cấp dịch vụ phù hợp, nhưng vẫn giữ được tính nguyên bản của các giá trị truyền thống.

Việc phát huy văn hóa trong giai đoạn mới cũng cần tránh xu hướng chỉ chú trọng khai thác những yếu tố dễ trình diễn, dễ thương mại hóa. Mỗi cộng đồng cần chủ động xác định những giá trị có ý nghĩa, lựa chọn cách giới thiệu phù hợp và bảo đảm hoạt động du lịch không làm ảnh hưởng đến đời sống, tập quán, không gian văn hóa. Khi di sản được đặt trong mối quan hệ với cộng đồng, việc phát triển du lịch mới có thể góp phần bảo tồn lâu dài.