Độc đáo sản phẩm đan lát của đồng bào Khơ-mú ở bản Kéo

Trong dòng chảy của kinh tế thị trường, các sản phẩm nhựa, đồ gia dụng công nghiệp rẻ tiền và tiện lợi tràn ngập thị trường, nghề đan lát truyền thống tại bản Kéo đã có lúc đứng trước nguy cơ mai một khi thế hệ trẻ mải mê với những lựa chọn nghề nghiệp mới. Bằng tình yêu di sản và sự nhạy bén, người dân bản Kéo đã tìm thấy hướng đi mới để bảo tồn nghề truyền thống.

Đồng bào bản Kéo đã thành lập câu lạc bộ đan lát truyền thống với hơn 20 thành viên, chủ yếu là người cao tuổi trong bản. Đồng thời, người dân bản Kéo đang dần làm quen với việc đưa yếu tố nghệ thuật vào sản phẩm gia dụng thành những món đồ trang trí nội thất cao cấp. Việc kết hợp giữa giá trị truyền thống và tư duy thẩm mỹ hiện đại là chìa khóa để nghề đan lát không bị mai một.

Sự độc đáo của nghề đan lát ở đây bắt đầu ngay từ khâu chọn nguyên liệu. Người thợ bản Kéo phải lặn lội vào sâu trong rừng già để tìm những cây mây nếp thanh mảnh nhưng dẻo dai, hay những cây tre, cây giang vừa đủ độ tuổi, không quá già để tránh bị giòn, không quá non để tránh bị mọt. Việc khai thác nguyên liệu cũng tuân theo một triết lý tôn trọng tự nhiên sâu sắc: Chỉ lấy đủ dùng, không tận diệt, để rừng còn có chỗ tái sinh.

Điểm đặc sắc nhất khiến sản phẩm đan lát của người Khơ-mú bản Kéo khác biệt so với các vùng khác chính là kỹ thuật đan điêu luyện và hoa văn tinh xảo. Những vật dụng quen thuộc như chiếc ép khẩu (đựng xôi), ốp (giỏ đựng cá), hay lu (gùi) không chỉ bền bỉ theo thời gian mà còn mang tính thẩm mỹ cao. Chiếc ép khẩu của người Khơ-mú là một kiệt tác của sự tính toán, được đan bằng hai lớp nan cực kỳ khít nhau, giúp giữ nhiệt cho xôi nếp thơm ngon suốt cả ngày dài mà không bị bết dính hay đổ mồ hôi. Đặc biệt, quy trình “gác bếp” sau khi hoàn thiện sản phẩm là một bí quyết độc đáo. Khói bếp củi hằng ngày thấm vào từng sợi nan tạo nên một lớp màng bảo vệ tự nhiên chống mối mọt, đồng thời, mang lại màu nâu cánh gián bóng bẩy, sang trọng mà không một loại sơn công nghiệp nào có thể làm ra được. Mùi thơm nhẹ của tre nứa quyện với mùi khói bếp tạo nên một mùi hương đặc trưng cho sản phẩm đan lát của người Khơ-mú.

Nghề đan lát ờ bản Kéo trở thành nguồn thu nhập quan trọng thứ hai, chỉ sau sản xuất nông nghiệp, và trở thành nguồn thu chính của nhiều hộ gia đình có lao động dôi dư hoặc người cao tuổi. Một nghệ nhân lành nghề tại bản Kéo có thể đan từ 2-3 chiếc ép khẩu (hộp đựng xôi) mỗi ngày. Với giá bán lẻ dao động từ 80.000-150.000 đồng/chiếc (tùy kích cỡ và độ tinh xảo), trừ chi phí nguyên liệu, người thợ có thể thu về từ 150.000-300.000 đồng/ngày. Đối với những sản phẩm đòi hỏi kỹ thuật cao hơn như ghế mây, giỏ trang trí hoặc các loại đèn lồng dành cho nhà hàng, khách sạn, giá trị có thể lên tới 500.000 đến hàng triệu đồng mỗi sản phẩm. Tính trung bình, một hộ gia đình duy trì nghề đan lát thường xuyên có thể gia tăng thu nhập từ 4-6 triệu đồng/tháng. Đây là con số không hề nhỏ đối với đời sống kinh tế ở vùng cao, giúp người dân có thêm chi phí trang trải việc học hành cho con cái và mua sắm tiện nghi gia đình.

Giữ nghề đan lát tại bản Kéo không chỉ là giữ một cái nghề để mưu sinh, mà là giữ lấy nét văn hóa của người Khơ-mú. Mỗi sản phẩm được hoàn thiện là một lời khẳng định về sức sống mãnh liệt của văn hóa dân tộc trước sóng gió thời gian. Nhìn những nghệ nhân già vẫn miệt mài bên khung cửa, tin rằng sợi nan của bản Kéo sẽ còn vươn xa, hiện diện trong không gian văn hóa của bạn bè quốc tế, như một biểu tượng đẹp cho sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

Bản Kéo hôm nay vẫn thơm mùi tre nứa, vẫn rộn ràng tiếng chẻ nan. Đó là âm thanh của sự tiếp nối, của niềm tự hào về một nghề truyền thống góp phần quảng bá, giới thiệu về hình ảnh thiên nhiên, con người, tiềm năng và các sản phẩm thủ công tinh xảo của đồng bào phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương./.