Giữ gìn và phát huy nghề dệt thổ cẩm của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên

Từ khóa: Giữ gìn và phát huy; Truyền thống; Nghề dệt thổ cẩm; Đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên.

1. Đặt vấn đề

Nghề dệt thổ cẩm (NDTC) của đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) Tây Nguyên không chỉ là một nghề thủ công truyền thống mà còn là cấu phần trọng yếu của di sản văn hóa phi vật thể, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và bản sắc tộc người đã được hình thành qua nhiều thế hệ. Hoa văn thổ cẩm mang tính ký hiệu học sâu sắc, thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên, với cộng đồng và với hệ thống tín ngưỡng địa phương. Tuy nhiên, trước tác động mạnh mẽ của kinh tế thị trường, sự phổ biến của hàng may mặc công nghiệp và chuyển đổi lối sống của lớp trẻ, NDTC đang phải đối mặt với nguy cơ mai một cả về kỹ thuật lẫn giá trị văn hóa. Số lượng nghệ nhân tinh thông nghề giảm dần, nguồn nguyên liệu truyền thống khan hiếm, trong khi các mô hình phát huy giá trị kinh tế của thổ cẩm vẫn còn hạn chế và thiếu tính bền vững. Trong bối cảnh đó, nghiên cứu các giải pháp bảo tồn và phát huy NDTC theo hướng gắn kết giữa văn hóa, kinh tế, du lịch trở nên cấp thiết, nhằm đảm bảo sự tồn tại và lan tỏa của di sản này trong đời sống hiện nay.

2. Kết quả nghiên cứu

2.1. Khái quát về khu vực Tây Nguyên

Sau sáp nhập tỉnh (ngày 01/07/2025), vùng Tây Nguyên gồm các tỉnh: Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng, có vị trí chiến lược đặc biệt về kinh tế, chính trị, quốc phòng, an ninh đối với cả nước. Tây Nguyên có tiềm năng, lợi thế, điều kiện thuận lợi để mở rộng giao lưu phát triển kinh tế, trong đó đặc biệt là liên kết phát triển du lịch với nhiều vùng trong cả nước và quốc tế. Khu vực này có nhiều cộng đồng các dân tộc thiểu số Gia-rai, Ê-đê, Xơ-Đăng, Mnông, Cơ-ho, Ba na, Mạ…sinh sống đan xen với người Kinh.

Trải qua quá trình lịch sử, đến nay, Tây Nguyên thực sự là vùng đất đa dân tộc, đa văn hóa, với sự phong phú về đặc trưng, sắc thái của nhiều tộc người, đến từ nhiều địa phương trong cả nước. Hiện nay, đồng bào DTTS tại chỗ ở Tây Nguyên đã sinh sống đan xen, có sự giao lưu về văn hóa với người Kinh và đồng bào các DTTS từ các khu vực (như miền Trung, miền Bắc…) đến sinh sống, làm ăn và lập nghiệp. Trong quá trình chung sống cận kề, cộng đồng các dân tộc tuy thuộc nhiều nhóm ngôn ngữ khác nhau nhưng cơ bản có sự hòa hợp, đoàn kết, không phân biệt giữa người tại chỗ và người nơi khác đến, cùng nhau phát triển kinh tế, ổn định đời sống, góp sức xây dựng Tây Nguyên phát triển bền vững theo tinh thần Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 06/10/2022 của Bộ Chính trị về phương hướng phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Tây Nguyên đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Tây Nguyên được xem là vùng đất có nguồn tài nguyên du lịch phong phú và đa dạng, tiêu biểu là giá trị các di sản văn hóa của các dân tộc nơi đây, đặc biệt là Không gian Văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO công nhận là kiệt tác truyền khẩu và di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại vào ngày 15/11/2005… Nhiều di tích lịch sử cách mạng gắn liền với truyền thống đấu tranh giữ nước của đồng bào các dân tộc, những thắng cảnh thiên nhiên hùng vĩ, khí hậu trong lành, mát mẻ quanh năm, nhiều thác ghềnh, cánh rừng nguyên sinh có giá trị đa dạng sinh học cao,…

2.2. Giữ gìn và phát huy truyền thống nghề dệt thổ cẩm của đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên

Đối với đồng bào DTTS Tây Nguyên, ngoài sản xuất chính là làm nương rẫy và khai thác đất theo chế độ luân canh: sản xuất chủ yếu dựa vào thiên nhiên, cây lương thực chính là lúa tẻ, ngoài ra còn có ngô, khoai, sắn làm lương thực phụ và nghề chăn nuôi, nấu rượu,… Đồng bào còn có các nghề thủ công truyền thống nổi tiếng, như: dệt vải, rèn, mộc, làm nhà, làm thuyền độc mộc, đan lát các dụng cụ gia đình bằng mây, tre,…

Hiện nay, những nghề này đang từng bước được phục hồi để tạo việc làm, tăng thu nhập, đồng thời bảo tồn những giá trị truyền thống, trong đó có NDTC truyền thống, bởi nó luôn gắn liền với cuộc sống, sinh hoạt, trở thành nét tinh hoa đặc sắc của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên. Bằng tình yêu, tâm huyết với nghề, nhiều nghệ nhân vẫn nỗ lực gìn giữ, duy trì và tìm đầu ra cho sản phẩm thổ cẩm.

Có thể nói, thổ cẩm Tây Nguyên là một trong những sản phẩm độc đáo được các chủ nhân của nền văn hóa đa dạng, phong phú trên vùng đất thuộc dải Trường Sơn sáng tạo nên. Đối với đồng bào các dân tộc tại chỗ ở Tây Nguyên, từ bao đời nay, NDTC đã trở thành nét đẹp văn hóa cổ truyền không thể thiếu trong đời sống vật chất, tinh thần. Những sản phẩm thổ cẩm được bàn tay người thợ gửi gắm vào đó các phong tục tập quán, tín ngưỡng, nghi lễ, sinh hoạt đời sống cộng đồng. Các cô gái Tây Nguyên khi lớn lên đều được mẹ bày cho cách dệt vải để không chỉ dệt cho mình những bộ váy đẹp mà còn cho cả gia đình sau này. Họ xem đây là nghề truyền thống của gia đình, nên phải có trách nhiệm truyền lại cho con cháu. Những bộ váy đẹp nhất được dành mặc trong những ngày lễ hội, cưới xin, khi dân làng tụ họp vui vẻ trong tiếng cồng chiêng, cô gái nào có bộ váy đẹp cũng được coi là người chăm chỉ, giỏi giang. Người con gái Ê-đê từ thuở lên bảy, lên mười đã được bà, mẹ dạy cho cách dệt vải, đến tuổi đi “bắt” chồng phải tự tay dệt được bộ váy áo thật đẹp, để dùng vào các dịp lễ, tết, ngày hội của buôn làng.

Đối với đồng bào các dân tộc Tây Nguyên, thổ cẩm của mỗi dân tộc có màu sắc chủ đạo riêng. Trang phục thổ cẩm của người Mạ chủ yếu là màu trắng và đỏ, người Ê-đê là màu đen và xen đỏ, chàm, vàng, xanh, người Mnông là màu đen và xanh… Để có tấm vải thổ cẩm đẹp với những đường nét, hoa văn độc đáo là cả một quá trình lao động công phu từ trồng bông, cán bông, kéo sợi, nhuộm màu và dệt. Khung dệt của đồng bào Tây Nguyên tuy đơn giản nhưng rất đa dạng, có loại chuyên dành cho việc dệt váy, dệt chăn, lại có loại chuyên dệt những tấm vải có kích thước nhỏ hơn như: túi thổ cẩm, khăn địu, khố,… Chính vì vậy, sản phẩm của NDTC truyền thống đồng thời cũng là sản phẩm mang đậm dấu ấn văn hóa tộc người.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay, khi sản phẩm may mặc công nghiệp phục vụ nhu cầu thiết yếu của con người tràn ngập thị trường thì NDTC truyền thống ở Tây Nguyên đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Đồng bào dân tộc Mnông, Ê-đê… ở tỉnh Lâm Đồng vốn có NDTC truyền thống từ lâu đời, nhưng đang bị phai nhạt, nhiều nơi, bà con đã bỏ nghề.

Ngày nay, khi thổ cẩm trở thành hàng hóa thì nhiều hợp tác xã dệt thổ cẩm ra đời song hoạt động gặp rất nhiều khó khăn do chưa tìm được lối ra cho sản phẩm. Hầu hết, các thành viên đều là những tay dệt lành nghề nhưng không thể sống nổi với khung cửi, đành phải đi làm những việc chăn nuôi, trồng trọt khác để mưu sinh. Việc duy trì, tìm hướng phát triển cho NDTC hiện đang là vấn đề nan giải. Những sản phẩm làm ra cũng chủ yếu tiêu thụ tại chỗ hoặc ký gửi ở các nhà hàng, khách sạn, các điểm du lịch… (nhưng cũng chỉ ở dạng trưng bày chứ ít khi tiêu thụ được). Vì thế, chỉ một thời gian sau, nhiều chị em đành phải chia tay với NDTC để quay về với… nương rẫy.

Trước thực trạng đó, các tỉnh Tây Nguyên đã có nhiều giải pháp nhằm khôi phục, bảo tồn và phát triển NDTC truyền thống. Được sự giúp đỡ về tinh thần và vật chất của chính quyền địa phương và ngành văn hóa, trong vài năm gần đây, một số địa phương trên địa bàn Tây Nguyên đã phục hồi NDTC, nhằm giữ gìn và phát huy tinh hoa văn hóa dân tộc. Tại tỉnh Gia Lai, Phòng Xúc tiến Thương mại (Sở Công Thương) đã mang những sản phẩm thổ cẩm trưng bày tại các hội chợ trong và ngoài nước nhằm quảng bá, tiêu thụ sản phẩm. Tuy nhiên, việc phát triển ngành nghề truyền thống này vẫn còn ở mức độ manh mún, nhỏ lẻ, tự phát.

Hiện nay, một số địa phương trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng đã thành lập các tổ hợp tác dệt thổ cẩm, trong đó có Tổ hợp tác dệt thổ cẩm phường Đông Gia Nghĩa,… tuy mới được thành lập vài năm trở lại đây đã góp phần giữ nghề truyền thống và tạo việc làm cho nhiều chị em ở địa phương. Đặc biệt, sản phẩm thổ cẩm của tổ hợp tác xuất bán ra thị trường Đà Nẵng, được nhiều du khách trong và ngoài nước đánh giá cao… Tuy nhiên, muốn phát triển NDTC mà chỉ bỏ vốn xây dựng các cơ sở sản xuất nghề thủ công truyền thống rồi phó mặc cho người sản xuất như hiện tại thì vẫn chưa thể giúp NDTC phát triển. Để tồn tại, một số hợp tác xã thổ cẩm đã mạnh dạn xây dựng kế hoạch phục hưng NDTC bằng cách kết hợp ngành nghề truyền thống này với hoạt động du lịch văn hóa tại địa phương.

Để gìn giữ và phát triển NDTC của đồng bào DTTS Tây Nguyên cần có chính sách đồng bộ, phù hợp, thì mới có thể phục hồi các giá trị văn hóa truyền thống trước nguy cơ mai một, vừa phát triển kinh tế, vừa giữ gìn bản sắc của đồng bào các DTTS nói riêng và vùng đồng bào DTTS nói chung. Theo những người tâm huyết với NDTC thì để khôi phục và phát triển được nghề truyền thống này trước nguy cơ mai một, các tỉnh cần khảo sát, điều tra, tổ chức, vận động, tạo nguồn lực mở các lớp dạy thổ cẩm. Các tỉnh cần phối hợp với các cơ quan liên quan mở các nhóm, tổ hợp tác, tổ liên kết nhằm tạo cho chị em người DTTS cùng nhau sản xuất ra sản phẩm thổ cẩm, để giới thiệu với bạn bè trong và ngoài địa phương. Đây vừa là sản phẩm du lịch, vừa giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc mình. Cần phải xây dựng các làng nghề thổ cẩm thành các điểm đến tham quan cho khách du lịch. Có nghĩa là phải coi nghề dệt thổ cẩm là một sản phẩm du lịch, phục vụ du khách là chủ yếu. Từ thu hút du khách tham quan đến việc tiêu thụ các sản phẩm văn hóa là khoảng cách gần có thể thực hiện được. Tuy nhiên, không phải buôn làng nào cũng có thể trở thành điểm tham quan hấp dẫn du khách nếu không có tiềm năng du lịch. Do đó, cần có thêm sự phối hợp thống nhất giữa nhiều ban, ngành để tìm được một tiếng nói chung nhằm giữ nghề dệt có nguy cơ bị bỏ quên.

Thực tế, hiện nay, NDTC truyền thống trên địa bàn các tỉnh Tây Nguyên cũng đã gắn kết với phát triển du lịch bằng sự đa dạng về mẫu mã, màu sắc và kiểu dệt khác nhau. Gắn NDTC truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số với du lịch là hướng đi đúng không chỉ góp phần bảo tồn giá trị văn hóa đặc trưng của đồng bào DTTS mà còn tạo việc làm, tăng thu nhập cho gia đình. Phát triển nghề dệt thổ cẩm trên địa bàn các tỉnh Tây Nguyên cần hướng tới gắn sản xuất, tiêu thụ với bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa và có chính sách hỗ trợ, đẩy mạnh tuyên truyền quảng bá sản phẩm, gắn làng nghề với những địa danh, địa chỉ văn hóa du lịch. Về lâu dài, việc đầu tư cần dựa trên những đánh giá qua công tác điều tra, sưu tầm, nghiên cứu các giá trị văn hóa của từng dân tộc và từng địa phương có NDTC truyền thống của đồng bào DTTS.

Quan tâm phát triển NDTC truyền thống phục vụ du lịch sẽ không chỉ tạo ra một nguồn thu nhập mới cho người dân làng nghề, mà còn góp phần không nhỏ trong việc thúc đẩy phát triển nghề truyền thống ở các địa phương vùng đồng bào DTTS bằng việc tạo ra những sản phẩm có chất lượng, có tính đặc trưng văn hóa cao, đáp ứng được nhu cầu của du khách.

3. Thảo luận

Việc giữ gìn và phát huy NDTC của đồng bào DTTS Tây Nguyên đòi hỏi cách tiếp cận đa chiều, trong đó yếu tố cốt lõi là sự hài hòa giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế. Trước hết, cần nhìn nhận rằng các giá trị của thổ cẩm, từ kỹ thuật dệt, biểu tượng hoa văn đến tri thức địa phương chỉ có thể được bảo tồn khi cộng đồng đóng vai trò chủ thể. Tuy nhiên, quá trình hiện đại hóa đặt ra thách thức về tính kế thừa, bởi lớp trẻ có xu hướng rời khỏi nghề truyền thống để tìm kiếm cơ hội kinh tế tốt hơn. Điều này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải tạo ra động lực kinh tế mới cho NDTC, thông qua việc xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm, gắn thổ cẩm với thiết kế đương đại, thời trang và du lịch trải nghiệm. Đồng thời, các mô hình hợp tác xã hoặc tổ, nhóm cộng đồng cần được tăng cường nhằm hỗ trợ kỹ thuật, quản trị và tiếp thị sản phẩm. Bên cạnh đó, chính sách của Nhà nước phải hướng đến bảo vệ tri thức địa phương, hỗ trợ nghệ nhân và thúc đẩy thị trường tiêu thụ theo hướng bền vững. Chỉ khi kết nối được lợi ích văn hóa và lợi ích kinh tế, NDTC mới có khả năng phục hồi và phát triển trong bối cảnh hiện nay.

4. Kết luận

Thổ cẩm là một phần bản sắc tạo nên giá trị văn hóa đặc trưng của đồng bào DTTS Tây Nguyên. Để NDTC truyền thống phát triển ổn định, rất cần có sự chủ động phối hợp với ngành văn hóa, du lịch trong và ngoài khu vực; sự liên kết chặt chẽ giữa các làng nghề trong từng địa phương, trong khu vực các tỉnh Tây Nguyên và tìm kiếm các doanh nghiệp chịu đảm nhiệm đầu ra cho sản phẩm… Duy trì và thường xuyên tổ chức các lễ hội truyền thống ở từng địa phương hoặc khu vực cũng sẽ là cách giới thiệu có hiệu quả và ấn tượng nhất về giá trị, sự đa dạng của sản phẩm dệt thổ cẩm trong đời sống vốn rất phong phú của đồng bào DTTS khu vực Tây Nguyên. Dù là nghề có từ ngàn đời nhưng hiện nay ở nhiều nơi của khu vực Tây Nguyên, NDTC truyền thống chỉ còn phổ biến trong lớp người cao tuổi và đang có dấu hiệu mai một. Chính vì thế, bảo tồn và phát triển NDTC không chỉ là việc của phụ nữ, của những người có tâm huyết mà hơn hết cần phải có sự quan tâm đầu tư, giúp đỡ của các cấp, các ngành hữu quan, để NDTC vừa được lưu giữ, vừa giúp mang lại hiệu quả thiết thực cho cuộc sống. Chỉ có vậy mới tìm được đầu ra cho sản phẩm, tạo công ăn việc làm ổn định cho những nghệ nhân dệt thổ cẩm, để họ yên tâm gắn bó, bảo tồn và phát triển NDTC truyền thống ở Tây Nguyên. Thời gian tới, các tỉnh Tây Nguyên cần có những phương án cụ thể hơn trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào DTTS trên địa bàn, đặc biệt quan tâm đến việc tìm đầu ra cho sản phẩm dệt thổ cẩm.

Tài liệu tham khảo

1. Linh Nga Niê Kdam (2014). Nghề thủ công truyền thống của các dân tộc Tây Nguyên, Hà Nội: Nxb. Thông tin.

2. Kim Nhị (2021). Bảo tồn và phát huy nghề dệt truyền thống của người Ê đê tại Bảo tàng Đắk Lắk - Thực trạng và giải pháp, https://daklakmuseum.vn/tin-tuc-su-kien/bai-viet/bao-ton-va-phat-huy-nghe-det-truyen-thong--cua-nguoi-ede-tai-bao-tang-dak-lak---thuc-trang-va-giai-phap

3. Huỳnh Ngọc Thu, Trần Thị Ngọc Lưu (2019). Nghề thổ cẩm trong đời sống của người Ê-đê ở Đắk Nông, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Thủ Dầu Một, số 4 (43) - 2019.

4. Nguyên Ngọc (2020). Phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/kinh-te/-/2018/820515/phat-trien-kinh-te---xa-hoi-ben-vung-cho-dong-bao-dan-toc-thieu-so.aspx