Chị Đàng Thị Kim Sương say mê sáng tạo sản phẩm gốm Làng gốm Bàu Trúc nay thuộc xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa. 94% dân số của làng là đồng bào Chăm. Hầu hết các hộ người Chăm gắn bó với nghề làm gốm truyền thống của dân tộc.
Theo sử sách, nghề gốm do vợ chồng ông Poklong Chanh, một trong những vị tổ sư của nghề gốm Chăm dạy cho phụ nữ trong làng từ xa xưa, khi ông bà đưa người Chăm từ trên vùng đồi núi về đồng bằng sinh sống. Mấy trăm năm nay, thế hệ nối tiếp thế hệ, những người phụ nữ Chăm làng Bàu Trúc ai cũng biết làm gốm. Dưới bàn tay tài hoa của họ, những sản phẩm gốm của làng Bàu Trúc luôn mang vẻ đẹp rất riêng, đậm chất văn hóa, tín ngưỡng dân tộc Chăm nhưng cũng hết sức mộc mạc, giản dị như bản chất ngay thẳng, thật thà, chất phác của người dân nơi đây.
Nói gốm Bàu Trúc mộc mạc, giản dị là bởi các sản phẩm đều được làm hoàn toàn thủ công, chị Đàng Thị Kim Sương ở cơ sở sản xuất gốm Mỹ nghệ Chăm Pa chia sẻ. Và khi tận mắt chứng kiến công đoạn làm mẫu của chị Sương, tôi hiểu vì sao mỗi sản phẩm khi ra lò luôn là “độc bản”. Do được làm thủ công hoàn toàn nên cho dù có cùng chủng loại, nhưng giữa các sản phẩm luôn có sự khác biệt nhất định, phụ thuộc vào sức khỏe, cảm xúc của người thợ.
Về nét độc đáo của gốm Bàu Trúc, đầu tiên phải nhắc tới nguyên liệu làm gốm hoàn toàn bằng đất sét mịn tự nhiên chỉ có ở triền con sông Quao chảy quanh làng. Đất sét được trộn với cát trắng hạt nhỏ theo tỷ lệ bí truyền của làng nghề.
Tiếp đó, những người phụ nữ ở Bàu Trúc không sử dụng bàn xoay như những nơi khác. Để tạo hình và làm mịn bề mặt sản phẩm, họ vừa đi giật lùi vòng quanh chiếc trục gốm đặt khối đất sét, vừa đều tay xoa vuốt. Sản phẩm càng cầu kỳ, càng nhiều chi tiết hoặc kích cỡ càng lớn thì thời gian đi giật lùi càng nhiều. Cứ thế, có những ngày, họ phải đi 5-7 km để dốc hết sức lực, tâm huyết cho “đứa con tinh thần” của mình.
Lại nói về dụng cụ tạo hoa văn trên sản phẩm gốm Bàu Trúc, ai chứng kiến cũng hết sức ngạc nhiên, vì đó chỉ là vỏ sò, nắp chai, hòn đá… Những thứ giản đơn đó, qua trí tưởng tượng phong phú, đôi bàn tay khéo léo và óc thẩm mỹ của người thợ đã tạo nên những hoa văn hình răng cưa, sóng nước, hoa, lá… đẹp mắt và độc đáo.
Quy trình nung gốm Bàu Trúc cũng rất khác biệt. Sản phẩm nung lộ thiên bằng củi ngoài trời trong khoảng 6 tiếng, ở nhiệt độ từ 500 độ C trở lên. Sau khi nung, gốm Bàu Trúc có các sắc vàng đỏ, đỏ hồng, đen xám xen lẫn vệt nâu - những màu sắc đặc trưng của văn hóa dân tộc Chăm.
Làng gốm Bàu Trúc nay đã trở thành địa chỉ du lịch hấp dẫn du khách Những năm 80 của thế kỷ trước, gốm Bàu Trúc rất thịnh hành với nhiều mặt hàng như lu, chum, vại, lọ, ấm, nồi, bát, đĩa… phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày của người Chăm và nhiều dân tộc khác. Mấy chục năm sau, thị hiếu của xã hội thay đổi. Những vật dụng xưa đã ít được sử dụng trong cuộc sống hàng ngày. Để giữ nghề truyền thống và đáp ứng thị hiếu mới của người tiêu dùng, những người làm nghề ở làng gốm Bàu Trúc đã phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm gốm mỹ nghệ phục vụ đời sống tinh thần và trang trí nhà cửa, sân vườn như: Phù điêu hình người phụ nữ Chăm, tháp Chăm, đèn ngủ, chậu cây cảnh… Những sản phẩm gốm trang trí bán khá chạy, tháng cao điểm, cơ sở bán được hơn trăm sản phẩm - chị Đàng Thị Kim Sương nói.
Ngoài bán tại chỗ cho khách thăm quan, du lịch, những người thợ ở Bàu Trúc còn nhanh nhạy ứng dụng công nghệ thông tin trong khâu tiêu thụ. Họ quảng bá, giới thiệu sản phẩm trên các trang mạng xã hội, tiếp nhận đơn đặt hàng và ship sản phẩm đi khắp mọi miền Tổ quốc, kể cả ra nước ngoài khi khách có nhu cầu. Mỗi năm, làng gốm cổ Bàu Trúc đưa ra thị trường hơn 12 nghìn sản phẩm các loại. 400 người dân trong làng nhờ nghề gốm mà có công ăn việc làm ổn định.
Trong nỗ lực biến “văn hóa trở thành tài sản”, làng nghề gốm Bàu Trúc nay đã thành lập Ban Du lịch cộng đồng dựa vào di sản. Ban Tổ chức bán vé tham quan đối với khách du lịch. Khách du lịch được hướng dẫn viên đưa đến từng cơ sở làm gốm để trực tiếp trải nghiệm quy trình làm nghề cùng những người thợ nơi đây, được tự tay sáng tạo cho mình những sản phẩm gốm yêu thích. Du khách gần xa biết đến danh tiếng và đang tìm về Bàu Trúc ngày càng nhộn nhịp hơn.
