Hát Xoan “điểm nhấn” văn hóa trong dịp Lễ hội Đền Hùng 2026

Âm vang cội nguồn

Hát Xoan có lịch sử lâu đời, gắn với truyền thuyết các Vua Hùng dựng nước. Từ những làn điệu cổ truyền được hát trong đình, miếu, Hát Xoan đã trở thành một hình thức sinh hoạt cộng đồng mang tính nghi lễ, cầu cho mùa màng bội thu, quốc thái dân an. Các làn điệu như "Xoan thờ", "Xoan lễ hội", "Xoan giao duyên" vừa trang nghiêm vừa trữ tình, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cư dân vùng trung du.

Trong lễ hội Đền Hùng 2026, hát Xoan được tổ chức tại nhiều điểm di tích, đặc biệt là các đình làng cổ. Những câu hát mộc mạc, nhịp phách khoan thai vang lên trong không gian linh thiêng của đất Tổ, tạo nên sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa tín ngưỡng và nghệ thuật.

Giỗ Tổ Hùng vương, bắt đầu từ ngày 22-26/4/2026 (tức mùng 6-10/3 Âm lịch), tại các không gian di sản tiêu biểu như: Đình An Thái, đình Thét, miếu Lãi Lèn, đình Kim Đái và đình Hùng Lô, các phường Xoan gốc tổ chức biểu diễn phục vụ du khách về dự lễ hội Đền Hùng. Những làn điệu Xoan cổ mượt mà, sâu lắng theo đúng lề lối cổ truyền sẽ tái hiện không gian văn hóa cội nguồn, đưa du khách trở về với chiều sâu tâm linh của vùng đất Tổ.

Tại miếu Lãi Lèn, nơi được coi là phát tích của hát Xoan là trung tâm của hoạt động trình diễn. Không gian di sản tại đây được tái hiện gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, tạo sự kết nối chặt chẽ giữa nghệ thuật diễn xướng và đời sống tâm linh. Các hoạt động như: trống hội, trò chơi dân gian, giao lưu di sản và trải nghiệm hát Xoan “Mó cá” giúp du khách trực tiếp hòa mình vào không gian văn hóa truyền thống.

Cùng với đó, tại đình Hùng Lô, các nghi lễ dâng hương, rước kiệu, đánh trống, gióng chuông tưởng niệm các Vua Hùng được tổ chức trang nghiêm, tiếp nối bằng các chương trình giao lưu, trình diễn di sản hát Xoan phục vụ du khách; góp phần lan tỏa giá trị văn hóa trong cộng đồng.

Điểm nổi bật của chuỗi sự kiện là việc tái hiện đầy đủ các chặng Xoan truyền thống, từ hát thờ, hát nghi lễ đến hát hội. Các nghệ nhân, đào, kép Xoan trực tiếp biểu diễn, đảm bảo chuẩn mực về kỹ thuật và hình thức diễn xướng. Không dừng lại ở thưởng thức, du khách còn có cơ hội trải nghiệm thực hành như học hát, gõ phách, tìm hiểu lịch sử và giá trị của di sản. Đây là cách tiếp cận sinh động, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng trong gìn giữ di sản.

Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Vân Phú Vũ Thị Thu Hằng cho biết: Trong khuôn khổ Giỗ Tổ Hùng Vương, xã sẽ tổ chức chương trình “Vân Phú - Điểm hẹn di sản” trong 2 ngày (24 và 25/4/2026) tại miếu Lãi Lèn và đình Hùng Lô. Hoạt động này không chỉ tôn vinh di sản hát Xoan mà còn tạo ra sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn, góp phần thu hút du khách về với cội nguồn. Đặc biệt, nhiều hoạt động trải nghiệm như học hát, gõ phách, tham gia trò chơi dân gian sẽ được tổ chức để du khách "chạm" vào di sản, chứ không chỉ đứng ngoài quan sát. Cách tiếp cận này giúp nâng cao giá trị trải nghiệm, đồng thời tạo sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Loại hình nghệ thuật dân gian gắn liền với hành trình dựng nước

Theo các nhà nghiên cứu, hát Xoan có từ thời đại Hùng Vương dựng nước, gắn liền với các truyền thuyết, phong tục thờ cúng Tổ tiên của người Việt. Hát Xoan thường được biểu diễn tại các đình, đền thờ Vua Hùng, Thành hoàng làng, tạo nên không gian tâm linh linh thiêng. Các điệu hát Xoan mang đậm màu sắc nghi lễ, cầu mùa, tôn vinh các vị Vua Hùng và cầu sức khỏe, may mắn cho dân làng.

Hầu hết các di tích thờ cúng Hùng Vương trên địa bàn tỉnh đều có nghi lễ hát Xoan hoặc liên quan đến nghi lễ hát Xoan. Theo thống kế, trên toàn lãnh thổ Việt Nam hiện có 1.417 địa điểm có di tích thờ cúng các Vua Hùng và các nhân vật liên quan đến thời đại Hùng Vương. Riêng ở Phú Thọ (cũ) có 326 di tích, trong đó nhiều di tích tiêu biểu trên địa bàn có nghi lễ hát Xoan. Nhiều làng có đình, đền thờ Vua Hùng hằng năm cứ vào dịp mùng 10/3 Âm lịch và một số dịp lễ vào mùa Xuân, người dân lại tổ chức lễ tế trang trọng, linh đình để tưởng nhớ công lao các Vua Hùng và tổ chức hát Xoan.

Năm 2017, hát Xoan Phú Thọ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đánh dấu bước chuyển quan trọng từ bảo vệ khẩn cấp sang phát huy bền vững. Tỉnh đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm bảo tồn di sản, từ phục hồi không gian diễn xướng, tu bổ đình, miếu đến khôi phục các tập tục cổ như giữ cửa đình, kết nghĩa giữa các làng Xoan. Đặc biệt, tại bốn phường Xoan gốc gồm: An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét, hoạt động truyền dạy được duy trì thường xuyên. Giai đoạn 2020-2025, toàn tỉnh đã tổ chức hàng chục lớp truyền dạy cho hàng trăm nghệ nhân và thế hệ kế cận, đảm bảo tính liên tục của di sản. Hiện nay, hát Xoan được thực hành thường xuyên với hơn 400 thành viên tại các phường Xoan gốc và lan tỏa mạnh mẽ thông qua 37 câu lạc bộ với hơn 1.250 thành viên. Đáng chú ý, việc đưa hát Xoan vào trường học đã trở thành hướng đi chiến lược. 100% giáo viên âm nhạc được tập huấn, góp phần đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ thông qua các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm và hội diễn. Đây là nền tảng quan trọng để di sản “bén rễ” lâu dài trong cộng đồng.

Điểm đáng chú ý trong Lễ hội Đền Hùng 2026 là sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Các nghệ nhân Xoan cùng thế hệ trẻ đã sáng tạo thêm những hình thức biểu diễn mới, đưa hát Xoan đến gần hơn với công chúng. Những chương trình sân khấu hóa, kết hợp ánh sáng, âm thanh hiện đại nhưng vẫn giữ nguyên hồn cốt của làn điệu cổ, tạo nên sự hấp dẫn đặc biệt.

Ngoài ra, việc đưa hát Xoan vào trường học, câu lạc bộ thanh thiếu niên cũng được đẩy mạnh, giúp thế hệ trẻ hiểu và yêu di sản quê hương. Trong mùa lễ hội, nhiều hoạt động trải nghiệm như học hát Xoan, tìm hiểu nhạc cụ, trang phục truyền thống được tổ chức, tạo sự gắn kết giữa khán giả và nghệ thuật dân gian.

Hát Xoan trong Lễ hội Đền Hùng 2026 không chỉ là một tiết mục văn nghệ, mà còn là minh chứng cho sự trường tồn của văn hóa dân tộc. Nó góp phần khẳng định bản sắc Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế, đồng thời tạo sức hút du lịch cho Phú Thọ và cả nước.

Đối với cộng đồng địa phương, hát Xoan là niềm tự hào, là sợi dây gắn kết các thế hệ. Việc bảo tồn và phát huy di sản không chỉ giúp gìn giữ truyền thống, mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế - xã hội thông qua du lịch văn hóa.