Hát Xoan Phú Thọ đang tiếp tục đồng hành cùng đời sống đương đại

Hát Xoan là một trong những loại hình diễn xướng dân gian lâu đời của vùng đất Tổ Phú Thọ, gắn bó mật thiết với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và tục thờ thành hoàng làng. Không chỉ đơn thuần là hoạt động ca hát trong các dịp lễ hội, hát Xoan là một hệ thống nghi lễ hoàn chỉnh, kết hợp giữa âm nhạc, lời ca, động tác múa và các quy thức diễn xướng truyền thống. Chính sự gắn kết giữa yếu tố nghệ thuật và tín ngưỡng đã tạo nên giá trị độc đáo, giúp hát Xoan trở thành một trong những di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của Việt Nam.

Dưới góc độ văn hóa học, hát Xoan phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và đời sống tinh thần của cư dân nông nghiệp lúa nước. Mỗi lời ca, mỗi nhịp trống hay động tác múa đều mang ý nghĩa biểu tượng, thể hiện sự tri ân Tổ tiên, lòng thành kính với thần linh và khát vọng về cuộc sống bình yên, mùa màng bội thu. Đây cũng là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa không gian linh thiêng của đình làng với đời sống sinh hoạt cộng đồng.

Hát thờ là phần mở đầu của cuộc hát, được thực hiện trong không gian đình, miếu hoặc nơi thờ tự. Đây là nghi thức dâng lời ca lên các Vua Hùng và Thành hoàng làng, thể hiện lòng biết ơn đối với các bậc tiền nhân đã có công dựng nước, giữ nước và bảo hộ cho cộng đồng. Không khí ở chặng hát này trang nghiêm, tiết tấu chậm rãi, lời ca mang tính nghi lễ, tạo nên không gian linh thiêng, mở đầu cho toàn bộ cuộc diễn xướng.

Tiếp nối là hát nghi lễ với nội dung chủ yếu hướng đến cầu phúc, cầu an, cầu mùa, cầu cho quốc thái dân an, nhân khang vật thịnh. Các làn điệu trong phần này vẫn giữ tính trang trọng nhưng có sự mềm mại hơn về giai điệu và tiết tấu. Thông qua lời ca, người dân gửi gắm những ước vọng về cuộc sống ổn định, mưa thuận gió hòa, gia đình yên ấm và cộng đồng phát triển.

Sau phần nghi lễ là hát hội - chặng diễn xướng mang màu sắc sinh hoạt cộng đồng rõ nét nhất. Không gian biểu diễn trở nên cởi mở, vui tươi với những làn điệu giao duyên, đối đáp giữa nam và nữ, tạo điều kiện cho các thành viên trong cộng đồng giao lưu, gắn kết. Chính sự chuyển tiếp từ không gian linh thiêng sang không gian đời thường đã làm nên nét đặc sắc của hát Xoan, nơi yếu tố tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa dân gian hòa quyện tự nhiên.

Trống được xem là nhạc cụ trung tâm, giữ vai trò tổ chức nhịp điệu của toàn bộ cuộc hát. Đây thường là loại trống nhỏ, mặt trống căng bằng da trâu hoặc da bò, tạo âm thanh trầm, vang và chắc. Trong quá trình diễn xướng, trống thường được đặt phía trước người hát hoặc người điều khiển cuộc hát để trực tiếp giữ nhịp và dẫn dắt tiết tấu. Tiếng trống không chỉ xác lập khuôn nhịp mà còn góp phần điều tiết cảm xúc của từng làn điệu. Khi giai điệu nhẹ nhàng, tiếng trống vang lên khoan thai, nâng đỡ lời ca và động tác múa. Đến những đoạn cao trào, nhịp trống trở nên dồn dập, tạo không khí trang nghiêm hoặc sôi nổi tùy theo nội dung diễn xướng. Chính vì vậy, trống vừa là công cụ tổ chức âm nhạc, vừa là phương tiện biểu đạt cảm xúc trong nghệ thuật hát Xoan.

Bên cạnh trống, phách là nhạc cụ giữ vai trò định hình tiết tấu. Phách thường gồm hai thanh tre hoặc gỗ cứng có kích thước nhỏ, được người hát trực tiếp cầm và gõ trong quá trình biểu diễn. Âm thanh của phách đanh, gọn và rõ nhịp, tạo điểm nhấn cho từng câu hát.

Nếu trống tạo nên khung nhịp chung thì phách giúp xác định các mốc tiết tấu cụ thể, duy trì sự ổn định và thống nhất giữa các thành viên trong phường Xoan. Những tiếng phách đều đặn giúp người hát, người múa phối hợp nhịp nhàng, hạn chế sai lệch về tiết tấu, đồng thời tạo nên sự chặt chẽ trong toàn bộ quá trình diễn xướng.

Ngoài trống và phách, thanh la cũng được sử dụng trong một số làn điệu và nghi thức. Với âm thanh vang sáng, thanh la thường xuất hiện ở những điểm nhấn quan trọng nhằm tăng tính trang trọng và tạo hiệu quả âm thanh cho không gian nghi lễ. Dù không sử dụng thường xuyên như trống và phách, thanh la vẫn góp phần làm phong phú màu sắc âm nhạc của hát Xoan.

Trên nền nhịp điệu do các nhạc cụ tạo nên, giọng hát giữ vị trí trung tâm trong việc truyền tải nội dung và cảm xúc. Khác với nhiều loại hình ca hát mang tính trình diễn kỹ thuật, hát Xoan hướng đến lối hát tự nhiên, mộc mạc, coi trọng cách phát âm rõ ràng, nhấn nhá đúng ngữ điệu và bảo đảm tính chuẩn mực của lời ca.

Lời hát Xoan chủ yếu ca ngợi công đức Tổ tiên, tôn vinh các Vua Hùng, bày tỏ lòng thành kính với thần linh, đồng thời gửi gắm khát vọng về cuộc sống no đủ, hạnh phúc và mùa màng bội thu. Những giá trị đó phản ánh rõ nét đời sống tinh thần của cư dân nông nghiệp vùng trung du Bắc Bộ, nơi con người luôn hướng đến sự hài hòa giữa thiên nhiên, cộng đồng và thế giới tâm linh.

Một đặc điểm nổi bật của hát Xoan là phần lớn các làn điệu được lưu truyền bằng hình thức truyền khẩu. Các nghệ nhân truyền dạy trực tiếp cho thế hệ kế cận thông qua quá trình thực hành trong các phường Xoan, từ cách lấy hơi, phát âm, nhấn nhá đến động tác múa và quy tắc nghi lễ. Phương thức truyền dạy này không chỉ bảo đảm tính liên tục của di sản mà còn góp phần giữ gìn những nét nguyên gốc được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, hát Xoan vẫn hiện diện trong nhiều lễ hội truyền thống, đặc biệt là dịp Giỗ Tổ Hùng Vương hằng năm. Những cuộc hát diễn ra tại đình, miếu và các di tích gắn với thời đại Hùng Vương không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương mà còn giúp công chúng hiểu rõ hơn về giá trị của loại hình nghệ thuật này. Nhiều nghệ nhân và phường Xoan tiếp tục duy trì việc truyền dạy cho thế hệ trẻ, đưa hát Xoan vào trường học, các chương trình giao lưu văn hóa và hoạt động du lịch, qua đó mở rộng không gian thực hành di sản.

Với sự kết hợp hài hòa giữa nghi lễ, âm nhạc, lời ca và nghệ thuật diễn xướng, hát Xoan không chỉ là một loại hình nghệ thuật dân gian mà còn là ký ức văn hóa của cộng đồng cư dân vùng Đất Tổ. Trải qua nhiều biến động của lịch sử, những câu hát, nhịp trống và tiếng phách vẫn được gìn giữ, tiếp nối qua các thế hệ, minh chứng cho sức sống bền bỉ của một di sản văn hóa phi vật thể đang tiếp tục đồng hành cùng đời sống đương đại.