Hệ thống biểu tượng hoa văn trên các cột kinh Phật đá thời Đinh - Lê

Cấu trúc bát giác và triết lý Bát Chính đạo trên chất liệu đá núi

Cột kinh đá thời Đinh (do Nam Việt Vương Đinh Liễn khởi dựng năm 973) và cột kinh chùa Nhất Trụ thời Lê (do Vua Lê Đại Hành dựng năm 995) đều sở hữu cấu trúc hình học đặc trưng: thân cột tạo hình 8 mặt phẳng đối xứng. Sự lựa chọn hình khối bát giác không đơn thuần xuất phát từ kỹ thuật chế tác hay thẩm mỹ thị giác, mà mang đậm tinh thần giáo lý Phật đà.

Trong không gian văn hóa Phật giáo, số 8 là biểu tượng trực tiếp của Bát Chính đạo (chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tiến, chính niệm, chính định), con đường chân chính giúp con người thoát khỏi khổ đau và đạt đến giác ngộ. Mỗi mặt cột đá như một trang kinh rộng mở, hướng về tám phương trời đất, nhắc nhở con người về sự tu dưỡng tâm tính và thực hành đạo đức trong đời sống thường nhật.

Bên cạnh đó, nghệ thuật gá lắp bằng hệ thống mộng ngõng xỏ cắm giữa tảng đế, thân cột, thớt, đấu và chóp mà không cần bất kỳ chất kết dính nào là sự đột phá về mỹ thuật điêu khắc. Dáng cột trên to dưới nhỏ tạo cảm giác vươn cao, vững chãi trước thử thách phong sương qua hơn một nghìn năm lịch sử. Sự kiên cố của thạch kinh chính là hình tượng hóa cho niềm tin bất biến vào pháp bảo và nền tảng đạo đức Phật giáo vững vàng giữa thăng trầm thế sự.

Những biểu tượng của giải thoát và tinh thần hòa quang đồng trần

Điểm nhấn mỹ thuật đặc sắc nhất trên hệ thống cột kinh Phật Hoa Lư chính là biểu tượng hoa sen, loài hoa thanh cao trong giáo lý Phật giáo và tâm thức dân tộc. Ở vị trí cao nhất của cột kinh là phần chóp nhọn tạo hình búp sen nở nhẹ. Búp sen hướng thẳng lên bầu trời đại diện cho sự vươn tới trí tuệ Bát nhã và ước vọng giải thoát tối hậu. 

Ở phần đế cột kinh chùa Nhất Trụ, lớp cánh sen xòe rộng bao quanh với 22 cánh đơn gọt giũa tỉ mỉ, được ghi nhận là một trong những mẫu cánh sen xuất hiện sớm nhất trong nghệ thuật kiến trúc - điêu khắc Việt Nam.

Hoa sen mọc lên từ bùn lầy nhưng không nhiễm mùi bùn, tượng trưng cho bản tính thanh thuần, đạo đức vô nhiễm của con người khi thực hành theo lời Phật dạy. Khi đặt trên cột kinh quốc gia thế kỷ X, biểu tượng hoa sen còn chuyển tải tinh thần hòa quang đồng trần, Phật giáo dấn thân vào đời sống, đồng hành cùng dân tộc để xây dựng một quốc gia hòa bình, an lạc mà không bị cuốn theo những lòng tham, hận thù của chiến tranh loạn lạc.

Văn tự kinh - kệ là những lời nguyện cầu

Mặc dù thời gian đã làm mờ một phần ký tự, những dòng chữ Hán và thần chú Đà-la-ni (Phật Đỉnh Tôn Thắng Đà La Ni) được khắc chạm công phu trên thân cột vẫn tỏa sáng giá trị tư tưởng.

Khác với nhiều văn bia chỉ thuần túy ca ngợi công đức cá nhân, văn tự trên cột kinh Phật Đinh - Lê mang đậm dấu ấn tôn giáo - nhân văn. Nam Việt Vương Đinh Liễn dựng 100 cột kinh đá không chỉ để cầu siêu cho người em đã mất, mà còn hướng tới cầu nguyện cho quốc gia thái bình, vạn dân an lạc. Đó là sự chuyển hóa nỗi đau cá nhân và bi kịch chính trị thành tâm từ bi rộng lớn. Phần kệ và lạc khoản trên cột kinh chùa Nhất Trụ (995) ghi rõ lời nguyện của Vua Lê Đại Hành về việc cậy nhờ thuyền Bát nhã vượt biển khổ, đưa đất nước đến bến bờ bình yên. 

Việc chạm khắc kinh Phật lên đá để dựng ngoài trời ngay tại vùng đất kinh đô khẳng định tầm nhìn của các triều đại Đinh - Lê, lấy giáo lý Phật giáo làm kim chỉ nam đạo đức, dùng tinh thần từ bi, hỷ xả để cảm hóa lòng người, đoàn kết toàn dân sau nhiều thế kỷ bị đô hộ.

Di sản vượt thời gian

Hệ thống biểu tượng hoa văn trên các cột kinh Phật đá thời Đinh - Lê không đơn thuần là những di vật khảo cổ quý giá hay Bảo vật quốc gia độc bản. Đó là bài thơ bằng đá ghi lại sự giao thoa tuyệt đẹp giữa tinh hoa Phật giáo thế giới và bản sắc tâm linh Việt Nam buổi đầu độc lập.

Sự kết hợp hài hòa giữa khối bát giác (chân lý Bát Chính đạo), Hoa sen (sự thanh sạch, từ bi) và lời kinh thần chú (trí tuệ giải thoát) đã biến cột kinh trở thành cột mốc văn hóa trường tồn. Tìm về di sản cột kinh đá Hoa Lư chính là tìm về cội nguồn giá trị đạo đức Phật giáo, nơi tâm từ bi và tinh thần tự cường dân tộc hòa quyện, làm nền tảng vững chắc cho sự phát triển của văn hóa Việt Nam qua nghìn năm lịch sử..