Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội Khóa XVI, phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035 (trên cơ sở tích hợp 4 Chương trình Mục tiêu quốc gia thành 1 Chương trình Mục tiêu quốc gia)Theo đại biểu Quốc hội Trần Vũ Khiêm, đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Trị, việc thực hiện riêng lẻ 3 Chương trình MTQG đã dẫn đến sự dàn trải về cấu trúc và sự chồng chéo về đối tượng, địa bàn. Việc thiết kế quá nhiều dự án, tiểu dự án khiến nguồn lực bị phân tán. Các quy định lồng ghép phức tạp nhưng thiếu sự hỗ trợ tập trung để thoát nghèo bền vững.
Mặt khác, thủ tục văn bản và tầng lớp quản lý trung gian quá nhiều. Các bộ, ngành Trung ương đã ban hành khoảng 200 văn bản hướng dẫn. Nhiều quy định chưa sát thực tiễn phải sửa đổi, bổ sung nhiều lần. Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân dân cấp tỉnh phải ban hành nhiều Nghị quyết, dẫn đến tình trạng vốn chờ dự án, kinh phí chờ nhiệm vụ.
Một vấn đề khác là áp lực quá tải lên chính quyền cơ sở. Khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã được giao đảm nhận một khối lượng công việc khổng lồ, trong khi số lượng cán bộ cấp xã mỏng, làm chậm tiến độ giải ngân.
Bước vào giai đoạn 2026-2030, Quốc hội đã quyết định chủ trương đầu tư một số Chương trình MTQG mới theo ngành, lĩnh vực, gồm: phát triển văn hóa; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; phòng chống ma túy.
Khắc phục những tồn tại, hạn chế trong thực hiện 3 Chương trình MTQG, đồng thời nhằm đổi mới căn bản phương thức quản lý để tránh lặp lại những hạn chế đó trong thực hiện các chương trình MTQG mới, ngày 24/8/2026, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 46/QH16 phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình MTQG phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035 trên cơ sở hợp nhất Chương trình MTQG về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2035, Chương trình MTQG hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn 2026-2035, Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035 và Chương trình MTQG về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035.
Việc hợp nhất các Chương trình MTQG là chủ trương lớn mang tính nhân văn sâu sắc; là một cuộc cách mạng về tư duy quản lý, đổi mới thực chất phương thức phân bổ và sử dụng ngân sách nhà nước. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nêu rõ, Chương trình MTQG tích hợp có mục tiêu chung, không bỏ bất cứ mục tiêu nào của các Chương trình MTQG trước khi hợp nhất mà chỉ bỏ nội dung trùng lắp; có nguồn vốn chung để phân bổ, giao cho các bộ, ngành, địa phương; có cơ chế quản lý, điều hành chung, tức là có 01 hệ thống các văn bản quy phạm hướng dẫn, thống nhất từ Trung ương; giữ nguyên các cơ chế, chính sách và nhiệm vụ đặc thù cho các đối tượng đặc thù, các địa bàn đặc thù.
Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh, trên cơ sở khung mục tiêu và tiêu chí chung, địa phương được phân cấp để quyết định ưu tiên đầu tư vào lĩnh vực nào phù hợp với nhu cầu thực tiễn. Các bộ, ngành chỉ thực hiện kiểm tra, giám sát và hậu kiểm. Việc phân bổ nguồn lực sẽ được đổi mới theo hướng ưu tiên những địa bàn chưa tự cân đối được ngân sách. Trong từng địa phương, nguồn lực tiếp tục ưu tiên các xã, thôn đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, an toàn khu, biên giới, hải đảo. Các chương trình MTQG chính là công cụ điều tiết lại nguồn lực quốc gia, giải quyết những vấn đề xã hội và khó khăn tại các khu vực còn yếu thế.
Đối với cơ chế chuyển tiếp, trong thời gian Quốc hội và Chính phủ chưa ban hành đầy đủ các quy định mới, các địa phương vẫn tiếp tục thực hiện theo quy định hiện hành. Ngay khi cơ chế mới có hiệu lực, Chính phủ sẽ triển khai chuyển đổi, đồng thời quy định rõ những dự án, nhiệm vụ nào được chuyển sang cơ chế mới, nội dung nào tiếp tục thực hiện theo quy định cũ, bảo đảm không làm gián đoạn và không ảnh hưởng đến hiệu quả Chương trình.
