Lan tỏa giá trị văn hoá từ Lễ hội Mường Ca Da

Nơi hội tụ ký ức lịch sử và bản sắc văn hóa

Lễ hội Mường Ca Da được tổ chức nhằm tưởng nhớ công lao của danh tướng Lò Khằm Ban - người có công lớn cùng Lê Thái Tổ đánh đuổi giặc Minh, bảo vệ nền độc lập dân tộc. Sau khi đất nước thái bình, ông chọn Mường Ca Da làm nơi lập thái ấp, khai khẩn đất đai, xây dựng bản mường, củng cố vùng biên…

Khi ông qua đời, Nhân dân lập đền thờ, dựng bia đá ghi công, hình thành nên di tích lịch sử, văn hóa mang đậm dấu ấn cộng đồng. Trải qua bao biến thiên lịch sử, lễ hội từng có thời gian gián đoạn nhưng đã được phục dựng từ năm 2008 và đến năm 2019 được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận về giá trị văn hóa mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của một lễ hội dân gian nơi vùng cao biên giới xứ Thanh.

Ông Hà Văn Thìn (người dân thôn Khằm, xã Hồi Xuân, tỉnh Thanh Hóa) xúc động cho biết: “Di tích bia ký Lò Khằm Ban là điểm tựa tinh thần của người dân Mường Ca Da. Lễ hội không chỉ để tưởng nhớ tiền nhân mà còn nhắc nhở con cháu giữ gìn truyền thống, bảo vệ không gian văn hóa của cha ông…”.

Không gian lễ hội - nơi truyền thống được “đánh thức”

Điểm nhấn của lễ hội năm nay là chương trình nghệ thuật khai mạc tái hiện không gian văn hóa truyền thống Mường Ca Da, nơi hội tụ những giá trị đặc sắc của đồng bào Thái vùng cao xứ Thanh. Âm thanh của trống chiêng, tiếng khua luống, điệu xòe uyển chuyển hòa quyện cùng ánh sáng sân khấu hiện đại đã tạo nên một không gian vừa thiêng liêng, vừa sống động.

Lần đầu tiên, màn pháo hoa rực rỡ được tổ chức giữa núi rừng Hồi Xuân, không chỉ mang đến niềm vui, mà còn tạo dấu ấn mới, góp phần thu hút du khách. Sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại cho thấy nỗ lực làm mới lễ hội nhưng vẫn giữ trọn hồn cốt văn hóa.

Phần lễ được tổ chức trang nghiêm với các nghi thức như lễ mộc dục, dâng hương, rước kiệu từ đền thờ danh tướng Lò Khằm Ban, cùng các nghi lễ đặc trưng như “Xên Mường”, “Tay ắm oóc”, những nghi thức mang đậm tín ngưỡng của đồng bào Thái.

Phần hội lại rộn ràng với các hoạt động dân gian: tung còn, bắn nỏ, đẩy gậy, thi gói bánh ú, trình diễn trang phục truyền thống… Tất cả tạo nên một không gian văn hóa đa sắc, nơi mỗi người đều có thể hòa mình vào nhịp sống cộng đồng.

Lan tỏa giá trị văn hóa - nền tảng cho phát triển bền vững

Giữ gìn lễ hội không chỉ là bảo tồn một sự kiện văn hóa, mà còn là gìn giữ “căn cước” của cộng đồng. Trong bối cảnh hiện đại hóa, khi nhiều giá trị truyền thống có nguy cơ mai một, việc phục dựng và duy trì lễ hội Mường Ca Da mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Theo TS. Phùng Quang Thiện (Bộ Dân tộc và Tôn giáo) chia sẻ: Việc bảo tồn lễ hội cần được nhìn nhận như một quá trình “sống” chứ không phải “đóng khung”. Theo đó, lễ hội chỉ thực sự có giá trị khi được cộng đồng thực hành và truyền lại. Nếu chỉ dừng ở việc trình diễn, lễ hội sẽ mất đi linh hồn. Điều quan trọng là làm sao để người dân chính là chủ thể của lễ hội...

Thực tế, tại Lễ hội Mường Ca Da cho thấy, cộng đồng địa phương vẫn giữ vai trò trung tâm trong tổ chức và duy trì lễ hội. Từ các nghi thức cúng lễ, điệu múa, trò chơi dân gian đến ẩm thực truyền thống, tất cả đều do chính người dân gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Chính sự tham gia chủ động này đã giúp lễ hội không bị “thương mại hóa” một cách thái quá, giữ được bản sắc nguyên gốc, yếu tố cốt lõi để phát triển bền vững, TS. Phùng Quang Thiện chia sẻ.

Từ lễ hội truyền thống đến điểm đến du lịch hấp dẫn

Không chỉ mang giá trị văn hóa tâm linh, Lễ hội Mường Ca Da còn mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng cho địa phương. Với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, bản sắc văn hóa đậm đà và con người thân thiện, vùng cao xã Hồi Xuân đang dần trở thành điểm đến hấp dẫn.

Trao đổi với chúng tôi, ông Phạm Quang Dũng, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Hồi Xuân, tỉnh Thanh Hoá chia sẻ: “Chúng tôi đặt mục tiêu đến năm 2030 đón khoảng 5.000 lượt khách, phát triển hệ thống lưu trú cộng đồng, duy trì các đội văn nghệ và khôi phục nghề truyền thống…”.

Du khách đến với Mường Ca Da không chỉ để tham gia lễ hội mà còn để trải nghiệm đời sống địa phương: ở nhà sàn, thưởng thức ẩm thực truyền thống, tham gia các hoạt động văn hóa cùng người dân.

Còn chị Nguyễn Thị Thuý (42 tuổi), du khách đến từ tỉnh Phú Thọ chia sẻ: “Tôi rất ấn tượng với không khí lễ hội và màn pháo hoa giữa núi rừng. Dù có yếu tố hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc rất rõ nét, không bị pha tạp…”. Trong khi đó, anh Nguyễn Văn Đức (46 tuổi), một người dân từ TP. Thanh Hóa lên tham dự lễ hội, cho biết: “Đây là lần đầu tôi đến Mường Ca Da và thực sự bất ngờ. Không chỉ đẹp về cảnh quan mà còn giàu bản sắc văn hóa. Những giá trị này nếu được giữ gìn tốt sẽ trở thành lợi thế lớn cho phát triển du lịch”.

Để lễ hội thực sự trở thành động lực phát triển bền vững, cần có chiến lược dài hạn và đồng bộ. Trước hết là bảo tồn nguyên gốc các giá trị văn hóa, tránh biến lễ hội thành sản phẩm du lịch thuần túy.

Bên cạnh đó, cần quan tâm đầu tư hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch nhưng vẫn đảm bảo yếu tố thân thiện với môi trường. Việc đào tạo nguồn nhân lực địa phương, đặc biệt là thế hệ trẻ, cũng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát huy giá trị lễ hội.

Một yếu tố không thể thiếu là sự liên kết vùng và quảng bá, thông tin, truyên truyền. Khi Lễ hội Mường Ca Da được đặt trong chuỗi các điểm đến văn hóa du lịch của xứ Thanh, giá trị của nó sẽ được lan tỏa mạnh mẽ hơn.

Kết nối “quá khứ”, “hiện tại” và “tương lai”

Từ một vùng mường cổ nơi miền biên viễn của xứ Thanh, Lễ hội Mường Ca Da hôm nay đang từng bước khẳng định vị thế là điểm hẹn văn hóa du lịch đặc sắc. Những giá trị lịch sử được gìn giữ không chỉ để tưởng nhớ tiền nhân, mà còn để nuôi dưỡng bản sắc và tạo động lực phát triển.

Giữa nhịp sống hiện đại, lễ hội như một “mạch nguồn” văn hóa, giúp con người tìm về cội nguồn, hiểu hơn về truyền thống và thêm trân trọng những giá trị đã làm nên bản sắc dân tộc.

Gìn giữ và lan tỏa những giá trị ấy không chỉ là trách nhiệm của riêng cộng đồng Mường Ca Da, mà còn là nhiệm vụ chung của toàn xã hội… Bởi mỗi lễ hội được bảo tồn đúng cách sẽ không chỉ là di sản của quá khứ, mà còn là tài sản cho tương lai, nơi văn hóa trở thành nền tảng cho phát triển bền vững.

Và trong những đêm hội rực rỡ giữa núi rừng xứ Thanh, khi tiếng trống chiêng vang lên, khi những điệu xòe nối vòng tay lớn, Lễ hội Mường Ca Da vẫn đang tiếp tục hành trình của mình, hành trình gìn giữ ký ức, lan tỏa bản sắc và mở lối cho một tương lai phát triển hài hòa, bền vững nơi vùng cao biên viễn xứ Thanh…/.