Lào Cai: Phát huy vai trò Người có uy tín trong phòng, chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống

Phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống không chỉ là nhiệm vụ thực thi pháp luật, đồng thời còn là vấn đề có ý nghĩa lâu dài đối với chất lượng dân số, bình đẳng giới, quyền trẻ em và phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Một cuộc hôn nhân diễn ra khi người trong cuộc chưa đủ tuổi trưởng thành có thể làm gián đoạn học tập, hạn chế cơ hội nghề nghiệp, gia tăng nguy cơ về sức khỏe sinh sản và kéo dài tình trạng nghèo đói qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, muốn giải quyết tận gốc vấn đề, cần kết hợp pháp luật với giáo dục, vận động xã hội và hỗ trợ sinh kế; trong đó, Người có uy tín là lực lượng quan trọng giúp chính sách đi vào đời sống bằng niềm tin và sự đồng thuận của cộng đồng.

Theo Luật số 52/2014/QH13 ngày 19/06/2014 của Quốc hội: Luật Hôn nhân và Gia đình, nam phải từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên mới đáp ứng điều kiện về độ tuổi kết hôn. Luật nghiêm cấm tảo hôn, cưỡng ép kết hôn và các hành vi vi phạm pháp luật về hôn nhân, gia đình. Đây là căn cứ pháp lý trực tiếp để tuyên truyền, vận động người dân không tổ chức kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng khi một bên hay cả hai bên chưa đủ tuổi theo quy định.

Điều quan trọng là làm cho người dân hiểu rằng chấp hành pháp luật không đối lập với việc gìn giữ bản sắc văn hóa. Những giá trị tốt đẹp của gia đình, dòng họ và cộng đồng cần được phát huy để chăm lo cho con em, khuyến khích học tập, lao động và xây dựng gia đình hạnh phúc. Người có uy tín, nhờ hiểu phong tục, tập quán, ngôn ngữ, tiếng nói, chữ viết và hoàn cảnh từng hộ, có thể giải thích những quy định pháp luật bằng cách diễn đạt gần gũi, chỉ ra hệ lụy thực tế và kiên trì thuyết phục cha mẹ, trưởng dòng họ, thanh thiếu niên cùng thay đổi nhận thức. Đây chính là lợi thế mà những hình thức tuyên truyền một chiều khó thay thế.

Có thể nói, tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và tình trạng nữ dưới 18 tuổi sinh con không chỉ là vấn đề về hôn nhân, gia đình đồng thời còn tác động trực tiếp đến chất lượng dân số, nguồn nhân lực, công tác giảm nghèo và phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Những năm qua, tỉnh Lào Cai đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm từng bước đẩy lùi tình trạng này. Kết quả bước đầu cho thấy nhiều chuyển biến tích cực, tuy nhiên thực tiễn cũng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đổi mới cách làm, chuyển mạnh từ tuyên truyền sang quản lý, phòng ngừa và can thiệp từ sớ

Ngay sau khi Ban Thường vụ Tỉnh ủy Lào Cai ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TU ngày 25/10/2025 về tiếp tục đẩy mạnh công tác phòng, chống tảo hôn, nữ dưới 18 tuổi sinh con trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Lào Cai giai đoạn 2025-2030, UBND tỉnh Lào Cai đã ban hành kế hoạch triển khai cho cả giai đoạn và kế hoạch thực hiện năm 2026; phân công rõ trách nhiệm cho từng sở, ngành, địa phương. Nhiều xã thành lập Ban Chỉ đạo phòng, chống tảo hôn, nữ dưới 18 tuổi sinh con; xây dựng quy chế hoạt động, giao nhiệm vụ cụ thể cho từng thành viên; đưa nội dung phòng, chống tảo hôn vào chương trình công tác thường xuyên của địa phương.

Điều đặc biệt là công tác tuyên truyền đã được triển khai bằng nhiều hình thức, hướng mạnh về cơ sở và đối tượng có nguy cơ cao. Ngoài hệ thống truyền thanh cơ sở, các địa phương sử dụng mạng xã hội Zalo, Facebook để truyền tải thông tin; phát hành 4.850 cuốn sổ tay tuyên truyền, xây dựng 12 cụm pa nô; tổ chức trên 1.000 cuộc đối thoại, tư vấn, hội thảo, lồng ghép tuyên truyền trong sinh hoạt chi bộ, đoàn thể, họp thôn và hoạt động của trường học. Cùng với đó, đội ngũ cán bộ thôn, Người có uy tín, già làng, trưởng bản được tập huấn kỹ năng tuyên truyền, vận động nhằm phát huy vai trò “đi từng ngõ, gõ từng nhà”, kịp thời phát hiện và ngăn chặn các trường hợp có nguy cơ vi phạm.

Do đó, không chỉ dừng ở tuyên truyền, các ngành, địa phương đã tăng cường phối hợp quản lý địa bàn. Lực lượng công an cơ sở chủ động nắm tình hình cư trú, phát hiện sớm các trường hợp thanh thiếu niên có biểu hiện sống chung khi chưa đủ tuổi kết hôn. Các trường phổ thông dân tộc nội trú, bán trú tăng cường giáo dục giới tính, chăm sóc sức khỏe sinh sản vị thành niên, kỹ năng sống; phối hợp với gia đình quản lý học sinh, hạn chế tình trạng bỏ học sớm dẫn đến kết hôn và sinh con khi chưa đủ tuổi. Bên cạnh đó, nhiều địa phương phát huy hiệu quả hương ước, quy ước thôn bản, vai trò của dòng họ, người có uy tín và các tổ chức đoàn thể trong việc vận động nhân dân xóa bỏ hủ tục.

Kết quả triển khai tại tỉnh Lào Cai cho thấy, quy mô và tính liên tục của công tác này. Theo báo cáo tổng kết Chương trình MTQG 1719 đoạn 2021-2025 của Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Lào Cai, toàn tỉnh đã tổ chức hơn 1.200 hội nghị tuyên truyền với trên 190.000 lượt người tham gia; hàng triệu lượt người tiếp cận thông tin thông qua các hoạt động truyền thông, văn hóa, văn nghệ và nhiều mô hình tại cơ sở. Nội dung tuyên truyền tập trung vào quy định pháp luật về hôn nhân và gia đình, tác hại của tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, bình đẳng giới và trách nhiệm bảo vệ trẻ em. Trong quá trình ấy, Người có uy tín, trưởng thôn, trưởng dòng họ, cán bộ đoàn thể và nhà trường được huy động cùng tham gia vận động cộng đồng.

Trong đó, một kết quả có ý nghĩa đặc biệt là từ năm 2023, tỉnh Lào Cai không ghi nhận trường hợp hôn nhân cận huyết thống mới nào. Tuy nhiên, vấn đề tảo hôn vẫn là thách thức cần tiếp tục giải quyết, năm 2024, toàn tỉnh xảy ra 80 trường hợp tảo hôn, 700 trường phụ nữ sinh con dưới 18 tuổi. Năm 2025, tỉnh đã giảm 30% số vụ tảo hôn, 25% số phụ nữ người dân tộc thiểu số dưới 18 tuổ sinh con so với năm 2024… Do phạm vi địa giới và cách tổng hợp số liệu có thể khác nhau giữa các báo cáo trước và sau sắp xếp đơn vị hành chính, việc so sánh theo từng năm cần sử dụng cùng hệ thống thống kê. Dù vậy, thực tế vẫn khẳng định rằng kết quả tích cực về phòng, chống hôn nhân cận huyết thống chưa đồng nghĩa với việc vấn đề tảo hôn đã được giải quyết triệt để.

Theo kết quả khảo sát cho thấy, từ ngày 1/7/2025 đến hết tháng 9/2026, toàn tỉnh không phát sinh trường hợp hôn nhân cận huyết thống. Đây là kết quả tích cực, phản ánh hiệu quả của quá trình tuyên truyền, quản lý và sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị. Trong cùng thời gian, toàn tỉnh ghi nhận 56 trường hợp tảo hôn và 444 trường hợp nữ dưới 18 tuổi sinh con. Các cơ quan chức năng đã kịp thời ngăn chặn 21 trường hợp có ý định tảo hôn; xử phạt vi phạm hành chính 4 trường hợp; Công an tỉnh khởi tố, điều tra một vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật liên quan đến người dưới 18 tuổi… Những số liệu này vừa cho thấy kết quả của hoạt động phòng ngừa, vừa cảnh báo những địa bàn và nhóm đối tượng cần được ưu tiên hỗ trợ. Tuyên truyền phải gắn với tư vấn sức khỏe sinh sản vị thành niên, duy trì việc học của trẻ em gái, phát hiện nguy cơ bỏ học để kết hôn và hỗ trợ gia đình khó khăn; nếu chỉ vận động bằng lời nói mà thiếu giải pháp xã hội đi kèm, hiệu quả thay đổi hành vi sẽ khó bền vững.

Năm 2026, công tác này tiếp tục được tăng cường về nguồn lực và phương thức triển khai. Theo thông tin của tỉnh Lào Cai, kinh phí giao cho nhiệm vụ phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống là hơn 13,88 tỷ đồng từ Tiểu dự án 2, Dự án 9 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi kéo dài sang năm 2026. Trong 09 tháng đầu năm, ngành chức năng tổ chức ba hội nghị tập huấn cho 350 tuyên truyền viên pháp luật và bảy hội thảo, tọa đàm chuyên đề; đồng thời phân phối 180.000 tờ rơi, 1.600 áp phích và lắp đặt 45 pa-nô tuyên truyền. Những con số này cho thấy công tác phổ biến pháp luật không chỉ được duy trì mà còn được đầu tư theo hướng đa dạng hóa hình thức và nâng cao năng lực đội ngũ tại cơ sở.

Cũng cần nhấn mạnh rằng, đây là kết quả chung của hệ thống tuyên truyền và vận động toàn tỉnh, không phải số liệu riêng của Người có uy tín. Tuy nhiên, việc tỉnh chủ động huy động lực lượng này trong các hoạt động cộng đồng cho thấy vai trò của họ đã được xác định trong cơ chế phòng ngừa. Tháng 8/2026, Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Lào Cai tổ chức hội thảo “Chung tay phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống” tiếp tục tập trung trao đổi về vai trò của Người có uy tín, già làng, trưởng bản, dòng họ và chính quyền cơ sở trong phát hiện sớm, can thiệp kịp thời. Đến ngày 15/09/2026, Sở tiếp tục tổ chức Hội thảo, tọa đàm “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi” năm 2026.

Những nỗ lực này chính là cụ thể hóa các nhiệm vụ của Quyết định số 498/QĐ-TTg ngày 14/4/2015 của Thủ tướng Chính phủ về giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số; Quyết định số 1719/QĐ-TTg ngày 14/10/2021 phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021-2030, giai đoạn I: từ 2021-2025; cùng Nghị quyết số 09-NQ/TU ngày 25/10/2025 của Tỉnh ủy Lào Cai về tiếp tục đẩy mạnh phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong giai đoạn 2025-2030. Bước sang giai đoạn 2026-2030, việc lồng ghép nhiệm vụ này trong Chương trình mục tiêu quốc gia tích hợp nông thôn mới, giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Chương trình MTQG 417) cần được thực hiện theo hướng kết hợp nâng cao dân trí, bảo vệ trẻ em, chăm sóc sức khỏe, phát triển sinh kế và xây dựng đời sống văn hóa tiến bộ.

Theo đó, thước đo hiệu quả cuối cùng không phải là số cuộc hội nghị, toạ đàm và số lượng tài liệu đã phát hành, mà là số trường hợp được ngăn chặn từ sớm, số trẻ em tiếp tục đến trường, sự thay đổi trong nhận thức của cha mẹ và mức giảm tảo hôn qua từng năm. Muốn vậy, cần tiếp tục bồi dưỡng kiến thức pháp luật và kỹ năng vận động cho Người có uy tín; xây dựng cơ chế phối hợp giữa chính quyền, nhà trường, y tế, đoàn thể và dòng họ; đồng thời công khai, đánh giá kết quả bằng những chỉ số cụ thể, có thể kiểm chứng.

Khi Người có uy tín kiên trì vận động, gia đình chủ động bảo vệ con em, nhà trường đồng hành và chính quyền thực hiện đầy đủ trách nhiệm, pháp luật sẽ dần trở thành chuẩn mực tự giác trong cộng đồng. Đó không chỉ là cách đẩy lùi một tập quán không còn phù hợp, mà còn là hành động thiết thực bảo vệ quyền được học tập, trưởng thành và lựa chọn tương lai của thế hệ trẻ. Một tỉnh Lào Cai phát triển bền vững phải bắt đầu từ những gia đình hạnh phúc, những bản làng tiến bộ và những người trẻ có đủ tri thức, sức khỏe, năng lực để đóng góp cho quê hương./.