Các đội hào hứng tham gia đua bè mảng trong lễ hội Phài Lừa Lễ hội Phài Lừa 3 năm mới diễn ra một lần. “Phài” nghĩa là “chèo”; “Lừa” nghĩa là “bè”. Lễ hội “Phài Lừa” nghĩa là Lễ hội “Chèo bè”. Theo truyền thuyết, ngày xưa, tại bến đò sông Văn Mịch, xã Hồng Phong, có đôi vợ chồng nghèo sống bằng nghề đánh bắt cá, quanh năm vất vả mà cũng chỉ đủ ăn. Đã vậy, hai vợ chồng chưa có được một mụn con. Một hôm, bà vợ nằm mơ trên đường về nhà ngoại thì bị sét đánh vào mạng sườn. Tỉnh giấc, bà kể lại cho chồng nghe. Ông chồng trấn an: “Trời báo mộng cho ta gặp điều lành rồi đó”. Quả nhiên không lâu sau, bà vợ mang thai.
Một hôm, hai vợ chồng ra sông đánh cá, nhấc mẻ lưới đầu tiên, ông bà thấy có một quả trứng. Ở đầu quả trứng có một chấm rất đỏ. Ông chồng ném quả trứng xuống sông và di chuyển đến khúc sông khác thả lưới. Lạ thay, ông vẫn nhấc được quả trứng đó. Vợ chồng ông lại ném xuống sông và tiếp tục di chuyển đến khúc sông khác xa hơn. Lần nhấc lưới này, quả trứng vẫn vướng vào lưới của ông bà.
Thấy lạ, ông bà đem về cho ấp thử. Một thời gian sau, trứng nở ra con rắn có mào đỏ. Vì chưa có con nên ông bà nhận rắn làm con. Người vợ sau một thời gian mang thai đã sinh được một cậu con trai kháu khỉnh. Vì cậu bé sinh sau nên làm em của Rắn.
Cùng với thời gian, hai anh em khôn lớn trưởng thành. Một hôm, hai anh em rủ nhau ra sông tắm. Vì Rắn bơi giỏi và khỏe hơn nên bơi ra xa. Người em do sức khỏe yếu hơn nên chỉ nghịch nước gần bờ. Chẳng may hôm đó, người em bị thuồng luồng bắt mất… Vợ chồng ông bà và Rắn rất buồn đau. Rắn trèo lên cây đa Pác Lọ Đảng nằm suy nghĩ. Sau ba ngày đêm, bởi yêu thương em và căm hận lũ thuồng luồng, Rắn thét lên: "Lũ thuồng luồng độc ác kia, chúng bay phải đền tội"! Sau đó, tung mình xuống sông, vặn mình ba lần, rồi tìm đến hang ổ tiêu diệt lũ thuồng luồng, trả thù cho em và trừ họa cho nhân dân trong vùng.
Diệt hết thuồng luồng, Rắn trở về nhà từ biệt và hẹn cứ 3 năm, chàng sẽ về thăm cha mẹ một lần. Sau đó, Rắn xuống sông, bơi về hướng Kỳ Cùng và sống tại đó... Cảm phục sự dũng cảm và để ghi nhớ công ơn chàng Rắn đã mang lại cuộc sống bình yên cho nhân dân, bà con ven sông lập miếu thờ vợ chồng người đánh cá và chàng Rắn bên cây đa Pác Lọ Đảng. Từ đó, cứ đến năm nhuận, vào ngày 4/4 Âm lịch (ngày thần Rắn trườn xuống sông để tiêu diệt thuồng luồng đem lại bình yên cho người dân), bà con nhân dân vùng sông nước Văn Mịch lại tổ chức Lễ hội Phài Lừa với ý nghĩa đón chàng Rắn về thăm cha mẹ, quê hương.
Đầu tháng 3 Âm lịch, đại diện các thôn bản, các bô lão của 3 dòng họ lâu đời: Nông, Hoàng, Vy sẽ họp bàn tổ chức lễ hội. Thông thường, sau nghi thức tế lễ và rước kiệu thần Rắn, các chàng trai đại diện cho các xã, thôn, bản tham gia thi đấu các môn thể thao truyền thống như: thi chèo bè, bơi sải, lặn bắt chân vịt, múa sư tử và nhiều trò chơi, trò diễn dân gian khác như đánh chắt, đánh cù, ô ăn quan...
Trong các trò chơi của cư dân địa phương gắn với “đầu sóng ngọn gió”, xem “sông nước là nhà” thì trò đua bè mảng với việc tái hiện hình ảnh thần Rắn diệt thuồng luồng cứu giúp dân làng là hoạt động độc đáo, ẩn chứa những quan niệm về đạo đức, nhân sinh, những giá trị nhân bản mang tính hướng thiện và có tác dụng giáo dục sâu sắc. Mỗi đội gồm 3 vận động viên là những chàng trai khỏe mạnh. Họ phải vượt qua 3 vòng đua với độ dài 1.000m. Đội nào về trước sẽ giành chiến thắng. Trước khi về đích, mỗi bè phải lật 03 vòng trước đình thờ thần Rắn với ý nghĩa chàng Rắn đang oằn mình đánh lại lũ thuồng luồng gian ác; đồng thời uốn mình ba vòng trên sông để từ biệt cha mẹ và dân làng trước khi đi xa.
Thầy mo Hà Văn Hẻn ở thôn Nà Ven chia sẻ, cộng đồng các dân tộc hướng về lễ hội với niềm tin chân thành, thể hiện mong muốn khuấy động Long cung, đánh thức Thủy thần dậy để nghe lời cầu khấn. Từ đó điều hoà lượng nước hàng năm để sông nước hiền hòa, mùa màng tươi tốt; trâu, bò, lợn, gà đầy chuồng, thuyền bè đầy tôm cá, nhân dân cày cấy thuận lợi. Lễ hội Phài Lừa góp phần tạo sự liên kết cộng đồng làng bản, dân tộc; là cơ hội để biểu dương sức mạnh cộng đồng, là dịp để dân làng quy tụ xung quanh vị thần cầu mong an lành, hạnh phúc./.
