Trong không gian linh thiêng, các bà Then cất tiếng chuông ngân vang, mở lối mời gọi gia tiên, thổ địa, quân binh và các mã nhập môn về chứng lễTrong quan niệm của người Tày, không phải ai cũng có thể làm Then. Người được chọn thường là người có “căn Then”, có khả năng tiếp nhận, thấu hiểu, ghi nhớ lời hát, nghi lễ, biết sử dụng đàn tính, chuông, kiếm, quạt và am hiểu hệ thống thần linh trong tín ngưỡng Then.
“Con tràng” là cách gọi học trò của thầy Then. Nghi lễ nhận và dạy con tràng nhập môn thường diễn ra tại nhà thầy Then, trước bàn thờ tổ nghề. Đầu tiên, các bà Then cùng nhau chọn ngày lành tháng tốt, tay cầm bát nước thơm với lá chanh, thực hiện nghi thức giải vía, thanh tẩy, giúp con đồng mới gột rửa những điều chưa lành, sẵn sàng bước vào hành trình học đạo.
Sau đó là nghi thức nhận con tràng, giây phút định hình mối quan hệ thầy - trò. Người học quỳ trước bàn thờ tổ nghề, thành kính nhận lời căn dặn và thể hiện quyết tâm theo học. Đây là khoảnh khắc thiêng liêng khi người học chính thức xác lập mối quan hệ thầy - trò, cam kết tiếp nhận hệ giá trị văn hóa và đạo đức nghề nghiệp từ thầy dạy.
Tiếp đó là phần trao pháp cụ và dạy nhập môn. Thầy trao cho học trò đàn tính, sóc nhạc, quạt, mũ… và bắt đầu truyền những tri thức đầu tiên như cách gảy đàn tính, cách hát Then, học tên các thần linh, trình tự các nghi lễ, cách cúng... Việc trao pháp cụ là sự gửi gắm tri thức, kinh nghiệm và niềm tin từ thế hệ đi trước cho thế hệ đi sau.
Sau quá trình học tập, con tràng thực hành lại những gì đã được truyền dạy dưới sự chứng kiến của thầy và thần linh. Đây là bước kiểm chứng quan trọng, thể hiện khả năng tiếp nhận và sự khai mở về mặt tâm linh của người học.
Khi các kỹ năng của học trò đã thuần thục, thầy Then thực hiện nghi thức công nhận chính thức. Lúc này, các bà Then tay cầm cây mía - biểu tượng cho sự trưởng thành và vươn cao của người học trò đứng thành vòng tròn múa những điệu uyển chuyển. Vòng múa mía không chỉ là hình ảnh mừng vui mà còn là nghi thức khai mở các cửa truyền đạt, mời quan khách, quan tiên về cùng dìu dắt cho con đồng ngày một tiến bộ. Nghi lễ khép lại bằng phần tạ lễ tri ân tổ nghề.
Thầy Then truyền lại cho con tràng những vật dụng hành nghề như đàn tính, sóc nhạc, quạt, mũ, áo…Lễ nhận và dạy con tràng nhập môn di sản Then Tày Quảng Ninh không chỉ là nghi lễ truyền nghề mà còn là truyền đạo đức nghề nghiệp. Người thầy yêu cầu con tràng phải sống đúng mực, kính trọng Tổ tiên, không được lợi dụng nghề Then để vụ lợi hay làm điều trái với cộng đồng. Bởi trong quan niệm truyền thống, thầy Then có khả năng kết nối giữa con người với thế giới tâm linh nên phải giữ uy tín và phẩm hạnh.
Lễ nhận và dạy con tràng nhập môn di sản Then Tày Quảng Ninh không chỉ là nghi lễ truyền nghề mà còn là truyền đạo đức nghề nghiệp. Người thầy yêu cầu con tràng phải sống đúng mực, kính trọng Tổ tiên, không được lợi dụng nghề Then để vụ lợi hay làm điều trái với cộng đồng. Bởi trong quan niệm truyền thống, thầy Then có khả năng kết nối giữa con người với thế giới tâm linh nên phải giữ uy tín và phẩm hạnh.
Di sản Then của người Tày ở Quảng Ninh là một bộ phận của di sản “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại từ năm 2019. Trong hệ thống đó, lễ nhận và dạy con tràng nhập môn có ý nghĩa đặc biệt, vì nó bảo đảm sự tiếp nối của đội ngũ thầy Then - những người giữ hồn cốt của di sản.
Bảo tồn nghi thức nhận con tràng không chỉ là bảo tồn một nghi thức truyền thống đặc sắc, có giá trị nhân văn sâu sắc, mà còn giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về giá trị của di sản Then- nơi hội tụ của âm nhạc, tín ngưỡng và tri thức dân gian trong đời sống đương đại.
