Lễ Phục sinh của người Công giáo

Từ khóa: Lễ Phục sinh; Công giáo; Nghi lễ tôn giáo; Biểu tượng tôn giáo; Việt Nam.

1. Đặt vấn đề

Lễ Phục sinh là một trong những ngày lễ quan trọng nhất trong năm và là tâm điểm cho đức tin của người tín đồ Ki-tô giáo. Vì thế, ngay từ xa xưa, việc mừng lễ Phục sinh được tổ chức với những nghi thức trang trọng đầy ý nghĩa, nhắc nhở người Ki tô hữu về sự vui mừng và niềm hy vọng do việc Chúa Giê-su đã chiến thắng tử thần, mở đường cho người Ki-tô giáo bước vào cõi sống hạnh phúc đời đời. Lễ Phục sinh tưởng niệm sự kiện phục sinh của Chúa Giê-su, sau khi ngài bị đóng đinh trên Thập tự giá thường diễn ra vào mùa xuân, khoảng tháng Ba hoặc tháng Tư hằng năm. Đến thế kỷ thứ XII, Giáo hội Công giáo Rô-ma mới dần dần định lệ các nghi thức về lễ Phục sinh. Lễ Phục sinh được ấn định vào một Chúa nhật sau lễ vượt qua của người Do Thái nên có sự thay đổi hằng năm. Giáo hội Công giáo kỷ niệm long trọng lễ Phục sinh và dùng lễ Phục sinh tuyên truyền tư tưởng xá lỗi cho tình bằng hữu của tín đồ. Theo thời gian, một số tập tục truyền thống liên quan đến ngày lễ Phục sinh được hình thành và còn lưu lại cho đến ngày nay.

2. Nghi lễ và thực hành lễ Phục sinh trên thế giới

2.1. Nghi lễ tôn giáo chung

Lễ Phục sinh ngày nay là dịp để người Công giáo kêu nài ăn năn tội lỗi, tha tội và nhắn nhủ bằng hữu sống thân thiện. Tại Vatican, nhân dịp lễ Phục sinh, Giáo hoàng chủ trì buổi lễ cầu nguyện với hàng trăm nghìn tín đồ tham dự cầu cho Rôma và thế giới khởi đầu năm mới sung túc, đầm ấm và nhiều niềm vui.

2.2. Các hình thức thực hành tiêu biểu

Trong những ngày này, người Ki-tô giáo khắp nơi trên thế giới tổ chức rất nhiều hoạt động lễ và hội Phục sinh. Ở Texas, Mỹ, người Đức đã thành lập thị trấn Fredericksburg khi đến Mỹ. Đêm trước ngày Phục sinh, người dân ở Texas đốt những đống lửa lớn để tưởng niệm Hiệp ước Hòa bình ký với người da đỏ Comanche vào 1847. Ở các thị trấn Bắc Âu, người dân cũng đốt lửa trong lễ Phục sinh để cầu nguyện. Ở Philippines, nhiều cuộc diễu hành được tổ chức rầm rộ trong lễ Phục sinh vì là dịp các tín đồ bày tỏ lòng tôn kính và sự khuất phục về cả thể chất lẫn tinh thần với Chúa Trời. Điểm nhấn của lễ Phục sinh ở Bermuda là những con diều bay phấp phới và đồ ăn. Theo thông lệ, người dân địa phương đều tụ họp về ngắm những con diều tự chế do lũ trẻ thả trong ngày thứ Sáu của Tuần lễ Thánh. Truyền thống ngày của người Bermuda bắt nguồn từ việc một giáo viên người Anh ở Bermuda đã làm một chiếc diều để giải thích cho học sinh về việc Chúa bay về trời. Trong ngày lễ, các giáo dân thường ăn bánh ngọt có hình thập tự và bánh cá tuyết. Tại Đức, lễ Phục sinh ở làng Bavarian, Oberammergau được biết đến rộng rãi với chương trình biểu diễn Passion Play mô tả cái chết của Chúa. Chương trình mang ý nghĩa tạ ơn Chúa vì cứu người dân ở đây khỏi bệnh dịch hạch đe dọa quét sạch cả làng năm 1633. Các nhà lãnh đạo tôn giáo ở Oberammergau có kế hoạch tổ chức chương trình này 10 năm/1 lần. Tại Hy Lạp, nghi lễ truyền thống được tổ chức vào đêm lễ Phục sinh thứ Bảy với màn bắn tên lửa mini và pháo hoa để báo hiệu lễ Phục sinh chính thức bắt đầu vào ngày Chủ nhật. Sau nghi lễ, mọi người trở về nhà ăn ormayiritsa - soup, dạ dày cừu hấp. Còn bữa tối mọi người sẽ ăn thịt cừu nướng. Ở miền Trung và Tây Ban Nha, một trong những nghi lễ không thể thiếu trong ngày lễ Phục sinh là rước lễ Phục sinh. Đám rước ở Seville là một trong những nơi tổ chức ấn tượng nhất. Những bức tượng tôn giáo cùng hoa, nến được rước qua khắp các con phố trong tiếng nhạc rộn ràng và đám đông diễu hành rầm rộ tạo nên một đám rước Phục sinh hoành tráng. Còn ở Indonesia, Ki-tô giáo được các nhà truyền giáo Hà Lan và Bồ Đào Nha mang đến vào thế kỷ XVI, từ đó, lễ Phục sinh được tổ chức, tái hiện cảnh Chúa bị đóng đinh lên Thập tự, nhắc nhở và bày tỏ sự biết ơn của các tín hữu với Chúa trời. Một nam thanh niên sẽ được chọn đóng vai Chúa buộc mình vào Thánh giá đưa đi diễu hành khắp phố cùng tượng Chúa và Đức mẹ Maria.

3. Biểu tượng và phong tục Phục sinh

Hằng năm, cứ mỗi dịp lễ Phục sinh, theo truyền thống, người Ki-tô giáo lại cùng nhau sum họp ăn những bữa ăn ngon miệng và tặng nhau quả trứng Phục sinh, con thỏ Phục sinh màu sắc rực rỡ, gửi gắm lời chúc yêu thương.

3.1. Trứng Phục sinh

Trứng Phục sinh là một biểu tượng phổ thông của lễ Vượt qua. Các huyền thoại về tạo dựng của nhiều dân tộc xưa thường đề cập đến một cái trứng từ đó vũ trụ được sinh ra. Vì thế, trứng là biểu hiện tự nhiên không chỉ của việc tạo dựng nhưng còn là biểu tượng của sự tái tạo và sống lại nữa. Thời xưa, ở nước Ai Cập và Ba Tư vào ngày Xuân phân, bắt đầu một năm mới, bạn bè thường trao đổi cho nhau các quả trứng có tô điểm màu sắc. Những quả trứng này là biểu tượng của sự phì nhiêu, màu mỡ, phong phú bởi vì đối với người thời xưa, việc một sinh vật sống từ quả trứng mà ra là một điều hết sức kỳ diệu. Những người Ki-tô hữu miền Cận Đông đã lấy truyền thống này và trứng Phục sinh trở thành một biểu tượng tôn giáo. Trứng Phục sinh biểu trưng cho ngôi mồ mà từ đó Chúa Giê-su đi ra với sự sống mới. Do đó, có thời Giáo hội cấm ăn trứng vào mùa Chay, trứng trở thành một loại thức ăn quý và là dấu chỉ của niềm vui vào ngày Phục sinh. Trứng Phục sinh thường được cho trẻ em bằng cách để trong giỏ hay giấu đâu đó cho chúng tìm. Trước hết, trứng được luộc và sau đó nhuộm màu sáng. Ở một số nơi, trứng Phục sinh sau khi móc bỏ hết lòng đỏ và lòng trắng ra được sơn với những kiểu cách đặc biệt. Tại Nga, người ta gọi những quả trứng Phục sinh được tô điểm một cách đặc biệt là Fabergé tên của một người thợ kim hoàn tài ba Peter Carl Fabergé được hoàng gia Nga trước kia ủy thác thực hiện dát những quả trứng Phục sinh bằng kim loại quý giá với nghệ thuật sắc sảo.

3.2. Thỏ Phục sinh

Hình tượng thỏ gắn với sự sinh sôi, nảy nở nên từ lâu đã trở thành biểu tượng của sự sống mới. Trong văn hóa châu Âu cổ, đặc biệt liên quan đến nữ thần mùa xuân Eostre, thỏ được xem là linh vật của mùa xuân và sự tái sinh. Thỏ Phục sinh thường được mô tả là mang theo hoặc giấu trứng màu - gọi là trứng Phục sinh. Trứng tượng trưng cho sự khởi đầu mới, còn thỏ tượng trưng cho sự sống dồi dào. Trứng Phục sinh còn được người lớn nói với trẻ em là từ các con thỏ Phục sinh mà ra. Đối với các dân tộc Tây phương, thỏ là biểu tượng của sự mắn đẻ.

3.3. Hoa huệ Phục sinh

Hoa huệ Phục sinh trắng hình thù như cái kèn nở rộ vào mùa Xuân được bà Thomas P. Sargent đưa vào từ đảo Bermuda vùng biển Caribe. Tên phổ biến của loại hoa huệ này là “Huệ Phục sinh” bởi vì chúng nở trong khoảng thời gian mùa Phục sinh. Do đó, hoa huệ này gắn bó với lễ Phục sinh cũng như hoa Poinsettia lá đỏ gắn liền với lễ Giáng sinh. Trong nghệ thuật Ki-tô giáo thời xưa, hoa huệ là biểu tượng của sự thanh khiết do hoa huệ có hình dáng nhẹ nhàng và màu sắc trắng trẻo. Đây cũng là lý do hoa huệ trở thành một biểu tượng của sự sống lại. Tất cả những phong tục, hoạt động giàu tính nhân văn nhân dịp lễ Phục sinh này của người Công giáo đã trở thành một nét đẹp lan tỏa trong cộng đồng xã hội được nhiều người trên thế giới hưởng ứng làm theo.

4. Lễ Phục sinh của người Công giáo Việt Nam

Ở Việt Nam, người Công giáo Việt Nam cũng quan niệm ngày lễ Phục sinh là ngày lễ quan trọng nhất trong năm Phụng vụ, là ngày lễ Mẹ của mọi ngày Chúa nhật để tưởng niệm và tái diễn công cuộc vượt qua của Chúa Ki-tô. Để chuẩn bị cho lễ Phục sinh, Giáo hội Công giáo Việt Nam cũng dành 40 ngày chuẩn bị tâm hồn gọi là mùa Chay (bắt đầu bằng thứ Tư lễ Tro). Đó là những ngày dành cho việc sám hối, cầu nguyện, ăn chay và thực hành bác ái cũng như chuẩn bị cho việc gia nhập Ki-tô giáo. Giáo hội cũng tiếp tục mừng lễ Phục sinh trong suốt mùa Phục sinh kéo dài 50 ngày và kết thúc bằng lễ Hiện xuống. Trong mùa lễ Phục sinh có 2 lần cộng đoàn Công giáo tổ chức rước kiệu vào ban ngày. Đó là lễ rước lá cho giáo dân và lễ rước kiệu ngày Phục sinh. Trong lễ rước lá, mỗi người dự lễ sẽ cầm trên tay một chiếc lá (ở Việt Nam là lá dừa, ở phương Tây là cành ôliu). Đi đầu đoàn rước là Thánh giá lên cao, có lọng vàng che, tiếp theo cờ Giáo hội và cờ Thánh - dùng chung cho cộng đoàn Công giáo thế giới gồm hai màu vàng, trắng, hình chữ nhật 2x3 (trên nóc nhà thờ treo cờ dài rộng 3x7m), tiếp đến là cờ Hội (cờ ngũ phương) của dân tộc Việt Nam. Theo sau là đoàn nghĩa binh do cá thiếu niên nam nữ tín đồ thực hiện, nam áo trắng quần màu, sơ vin, nữ áo dài, nghiêm trang. Tiếp theo là đoàn thiếu nhi Thánh thể tay cầm lá dừa, rồi đến đoàn bát bửu 12 cái đi thành hai hàng. Người cầm bát bửu mặc áo choàng màu vàng, đai đỏ, đi hia hoặc giày đen. Sau đoàn bát bửu là đoàn ca đoàn trong trang phục áo dài trắng (nữ), áo trắng quần âu màu sơ vin (nam) hoặc complet (mùa Đông), rồi đến hương lửa do hai cháu nam giúp lễ cầm trang phục quần màu áo trắng sơ vin. Sau hương lửa là đến giám mục chủ sự tay cầm cành lá dừa tết thành cây thánh giá. Khi ấy, giám mục mặc áo choàng màu đỏ, màu của máu, tượng trưng cho sự chết chóc thương đau. Sau giám mục chủ sự là cộng đồng giáo dân trên tay cầm lá dừa, trang phục áo dài trắng (nữ), áo trắng sơ vin (nam), cuối cùng là khách thập phương. Trong lúc rước, đoàn rước thường xuyên đọc kinh, hát Thánh ca, trong nhà thờ chuông được kéo liên tục, dồn dập như hối thúc mọi người, khiến cho không khí vừa trang trọng, uy nghiêm, vừa linh thiêng lại thành kính, cả cộng đoàn, từ giám mục chủ sự cho toàn thể tu sỹ, giáo dân hòa làm một, cùng hướng về Chúa. Đoàn rước đi quanh nhà thờ hoặc quanh làng, tùy theo hoàn cảnh điều kiện mỗi nơi.

Vì lễ Phục sinh là ngày lễ quan trọng nhất trong năm của người Công giáo Việt Nam nên trong ngày lễ này, mọi người, mọi gia đình Công giáo Việt Nam tổ chức ăn uống linh đình tại gia đình. Ở nhà thờ tổ chức rước kiệu Chúa Giê-su. Tượng Chúa Giê-su uy nghi, cao lớn được đặt trong chiếc kiệu vàng trên tay cầm lá cờ đỏ, hình vuông. Kiệu do 4 người nam thanh niên khiêng. Những người nam này được chọn lựa kỹ càng về hình thức, sức khỏe và đạo đức vẹn toàn trong các giáo họ, giáo xứ. Giám mục chủ sự mặc áo choàng vàng. Tín đồ nữ mặc áo dài rực rỡ, tín đồ nam mặc áo sơ mi. Trong lúc rước thì những bài kinh, bài hát Thánh ca liên tục cất lên, không ngừng nghỉ, chuông nhà thờ được kéo liên tục, dồn dập hối thúc mọi người, khiến cho không khí trang trọng, uy nghiêm, linh thiêng, náo nức cả cộng đoàn. Trong đêm lễ mừng Phục sinh, tất cả giáo dân, mỗi người trên tay cầm một cây nến. Ở Việt Nam và nhiều nước trong đêm lễ Phục sinh, tất cả giáo dân, mỗi người trên tay cầm một cây nết. Ở Việt Nam và nhiều nước trong đêm lễ Phục sinh có bày bán quả trứng Phục sinh để những người đi lễ mua làm quà cho mọi người.

Người Công giáo không chỉ có ngày lễ Phục sinh mà còn có cả mùa Phục sinh. Mùa Phục sinh có 7 tuần, bắt đầu từ Chúa nhật thứ nhất Phục sinh đến Chúa nhật hiện xuống. Trong mùa Phục sinh, người Công giáo đọc kinh Vinh danh, được đệm đàn khi không có tiếng hát, đọc hoặc hát Alleluia - Hãy ngợi khen Chúa, được chưng nhiều hoa trên bàn thờ, chủ tế mặc áo trắng. Tuần bách nhật Phục sinh có 8 ngày, kể từ lễ Phục sinh. Các Chúa nhật Phục sinh không được được cử hành Thánh lễ an táng, hôn phối hoặc các lễ khác, vì các Chúa nhật Phục sinh chiếm một vị trí ưu tiên trên hết mọi lẽ. Hội thánh dạy mọi tín hữu sau khi rước lễ lần đầu và sau khi đến tuổi khôn buộc phải xưng tội và rước lễ ít nhất là một lần trong mùa Phục sinh. Mùa Phục sinh không chỉ là một ngày lễ như bao lễ khác, là ngày “lễ trên hết các lễ”, cũng như bí tích Thánh thể là “bí tích trên các bí tích”. Thời gian này, lễ Phục sinh được cử hành trong niềm hân hoan phấn khởi và được coi như một ngày lễ duy nhất, hơn nữa như một đại Chúa nhật, Phục sinh trong ánh sáng.

5. Giá trị và ý nghĩa của lễ Phục sinh

Lễ Phục sinh không chỉ là một sự kiện tôn giáo mang ý nghĩa trung tâm trong đức tin Công giáo mà còn chứa đựng nhiều giá trị sâu sắc trên các phương diện đạo đức, văn hóa và xã hội.

Trước hết, về phương diện tôn giáo, lễ Phục sinh khẳng định niềm tin cốt lõi của Ki-tô giáo vào sự Phục sinh của Chúa Giê-su Ki-tô, qua đó củng cố đức tin của các nhà tín hữu vào sự sống vĩnh cửu và ơn cứu độ. Thông qua các nghi lễ như sám hối, cầu nguyện, tham dự Thánh lễ và lãnh nhận các bí tích, người Công giáo được nhắc nhở về hành trình thanh luyện nội tâm, hướng tới đời sống thánh thiện và gắn bó mật thiết hơn với Thiên Chúa.

Thứ hai, về phương diện đạo đức, lễ Phục sinh góp phần lan tỏa những giá trị nhân văn sâu sắc như lòng vị tha, sự tha thứ và tinh thần bác ái. Việc tưởng niệm sự hy sinh và phục sinh của Chúa Giê su trở thành nền tảng để mỗi cá nhân tự nhìn nhận lại bản thân, từ đó điều chỉnh hành vi theo hướng thiện, sống có trách nhiệm với cộng đồng và xã hội.

Thứ ba, về phương diện xã hội, lễ Phục sinh đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố sự gắn kết cộng đồng. Các hoạt động tôn giáo và sinh hoạt tập thể như rước kiệu, tham dự Thánh lễ, sinh hoạt giáo xứ hay sum họp gia đình không chỉ tạo nên không gian sinh hoạt tín ngưỡng chung mà còn góp phần tăng cường sự liên kết giữa các cá nhân trong cộng đồng, xây dựng đời sống xã hội hài hòa và ổn định.

Bên cạnh đó, xét trên phương diện văn hóa, lễ Phục sinh thể hiện sự giao thoa và thích ứng linh hoạt giữa giáo lý Công giáo với các yếu tố văn hóa bản địa. Các biểu tượng như trứng Phục sinh, thỏ Phục sinh hay hoa huệ Phục sinh, cùng với những hình thức tổ chức lễ hội đa dạng ở các quốc gia, đã tạo nên những sắc thái văn hóa phong phú, góp phần làm giàu đời sống tinh thần của con người. Tại Việt Nam, lễ Phục sinh còn mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc thông qua trang phục, nghi lễ và các hình thức sinh hoạt cộng đồng, qua đó phản ánh quá trình hội nhập và bản địa hóa của Công giáo.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, lễ Phục sinh tiếp tục khẳng định giá trị của mình như một nguồn lực tinh thần quan trọng, góp phần định hướng lối sống tích cực, củng cố niềm tin và thúc đẩy các giá trị đạo đức trong cộng đồng. Đồng thời, đây cũng là dịp để các giá trị văn hóa tôn giáo được bảo tồn, phát huy và lan tỏa trong đời sống đương đại.

6. Kết luận

Lễ Phục sinh giữ vị trí trung tâm trong đời sống đức tin của người Công giáo, không chỉ bởi ý nghĩa tưởng niệm sự phục sinh của Chúa Giê-su Ki-tô mà còn bởi những giá trị thần học sâu sắc về ơn cứu độ, sự sống vĩnh cửu và niềm hy vọng cho con người. Qua quá trình hình thành và phát triển lâu dài, lễ Phục sinh đã được định hình với hệ thống nghi lễ chặt chẽ, đồng thời có sự biến đổi linh hoạt trong các bối cảnh văn hóa khác nhau, tạo nên sự đa dạng trong thực hành trên phạm vi toàn cầu.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, bên cạnh ý nghĩa tôn giáo cốt lõi, lễ Phục sinh còn mang những giá trị đạo đức, văn hóa và xã hội quan trọng. Các nghi lễ và biểu tượng như trứng Phục sinh, thỏ Phục sinh, hoa huệ Phục sinh không chỉ phản ánh nội dung giáo lý mà còn góp phần cụ thể hóa niềm tin, giúp các tín hữu tiếp cận và thực hành tôn giáo một cách sinh động. Đồng thời, các hoạt động trong dịp lễ đã tạo nên không gian gắn kết cộng đồng, củng cố đời sống tinh thần và lan tỏa các giá trị nhân văn tích cực trong xã hội.

Trong bối cảnh Việt Nam, lễ Phục sinh của người Công giáo thể hiện rõ sự hội nhập giữa giáo lý tôn giáo và văn hóa dân tộc. Những nghi lễ như mùa Chay, lễ Lá, rước kiệu và đêm vọng Phục sinh không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn phản ánh đặc trưng văn hóa, góp phần làm phong phú đời sống tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng. Qua đó, có thể khẳng định rằng lễ Phục sinh không chỉ là một nghi lễ tôn giáo mà còn là hiện tượng văn hóa - xã hội có sức lan tỏa rộng rãi .

* Trường Chính trị tỉnh Thái Nguyên

Tài liệu tham khảo

1. Giáo hội Công giáo Việt Nam. Ý nghĩa lễ Phục sinh trong Ki-tô giáo.

2. Hội đồng Giám mục Việt Nam, Các nghi thức và biểu tượng trong mùa Phục sinh.

3. Báo Nhân dân (2023), Lễ Phục sinh và những biểu tượng văn hóa phương Tây.

4. Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, Các bài nghiên cứu về biểu tượng và nghi lễ Ki-tô giáo.

5. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, Biểu tượng động vật trong văn hóa phương Tây.