Mái tóc “Xó Pẹ” - Bản sắc của phụ nữ Hà Nhì

Với phụ nữ Hà Nhì, mái tóc không đơn thuần là vẻ ngoài mà còn được coi là “góc con người”, là nơi thể hiện vẻ đẹp, phẩm hạnh và nét văn hóa của mỗi người. Chính vì vậy, từ bao đời nay, người Hà Nhì đã sáng tạo nên những bộ tóc giả đồ sộ, được vấn cao trên đầu, vừa kỳ công, vừa mang ý nghĩa sâu sắc trong đời sống tinh thần.

“Xó Pẹ” là tên gọi bằng tiếng Hà Nhì của mái tóc giả truyền thống. Theo các bậc cao niên ở Y Tý, con gái Hà Nhì khi đến tuổi cập kê sẽ được bà hoặc mẹ dạy cách làm và vấn “Xó Pẹ”. Để hoàn thành một bộ tóc giả đúng chuẩn, người làm phải mất từ hai đến bốn tháng. Trước đây, tóc giả được bện từ sợi vỏ cây, rễ cây rừng, sau đó nhuộm bằng các loại thuốc màu tự nhiên để có màu sắc giống tóc thật. Ngày nay, do điều kiện thay đổi, phụ nữ Hà Nhì sử dụng chỉ bông hoặc len, nhuộm chàm hoặc củ nâu, song các công đoạn vẫn rất cầu kỳ, đòi hỏi sự kiên nhẫn và khéo léo. Điều làm nên sự độc đáo của “Xó Pẹ” không chỉ nằm ở hình dáng mà còn ở cách đội và ý nghĩa biểu trưng. Tùy theo độ tuổi và tình trạng hôn nhân, mỗi phụ nữ Hà Nhì lại có bộ tóc giả và cách vấn khác nhau. Khi đội “Xó Pẹ”, người phụ nữ phải đội khăn lót trước, sau đó buộc phần tóc giả với tóc thật, tết chặt lại với nhau, kéo thành một dải dài rồi cuộn thành từng vòng trên đầu. Bên ngoài là khăn vuông nhuộm chàm, viền khăn thêu hoa văn, gắn tua chỉ màu và hạt cườm trang trí.

Đối với các cô gái chưa lập gia đình, “Xó Pẹ” thường được buộc thành ba chùm ở phần đuôi, ở giữa là một chùm nhiều màu sắc như bông hoa. Khi đội, tóc và khăn thường lệch sang một bên, để các tua len buông nhẹ, tạo nên vẻ duyên dáng, mềm mại. Chính vì vậy, trong quan niệm của người Hà Nhì, tóc giả là biểu tượng cho sắc đẹp, họ ví người con gái đẹp như hoa núi nở giữa đại ngàn. Phụ nữ đã có chồng lại đội “Xó Pẹ” theo cách khác. Họ không dùng mũ trang trí như các cô gái trẻ mà thay bằng khăn vuông, phía trên có thêm một mảnh khăn nhỏ đính tua đuôi. Theo truyền thuyết của người Hà Nhì, mảnh khăn trên đỉnh đầu mang ý nghĩa giữ hồn vía. Người phụ nữ khi đã lập gia đình phải “giữ hồn thật chặt”, thể hiện sự gắn bó với gia đình, cộng đồng và trách nhiệm làm vợ, làm mẹ. Với phụ nữ từ 35-40 tuổi trở lên, các tua tóc thường được buộc thẳng ở giữa đỉnh đầu, tạo vẻ chững chạc, đằm thắm.

Không chỉ là vật làm đẹp, “Xó Pẹ” còn gắn liền với sinh hoạt thường ngày của phụ nữ Hà Nhì. Trong mỗi ngôi nhà, luôn có vài bộ tóc giả treo trên vách. Ngày thường hay ngày hội, đi chợ hay dự lễ tết, đám cưới, “Xó Pẹ” là phụ kiện không thể thiếu. Trong điều kiện khí hậu lạnh giá, mái tóc giả và khăn đội đầu còn giúp giữ ấm, tối đến có thể dùng làm gối hoặc quàng cổ. Phụ nữ Hà Nhì luôn mang theo chiếc lược nhỏ để chải tóc mái, khi cần có thể tháo ra, chải lại cho thẳng và mượt. Đặc biệt, sự khéo léo trong việc làm và vấn “Xó Pẹ” còn là một trong những tiêu chí để các chàng trai Hà Nhì chọn vợ. Một cô gái biết làm tóc giả đẹp, vấn tóc gọn gàng, đúng nghi thức được coi là người đảm đang, chịu khó và tinh tế.