Mô hình sinh kế xanh, phát triển kinh tế bền vững ở vùng cao Quảng Trị

Biến chất thải thành nguồn sinh kế

Ở xã Lìa, tỉnh Quảng Trị, chăn nuôi gia súc thả rông từng là tập quán quen thuộc của nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số. Trâu, bò, dê được thả trên các triền đồi, ven đường và gần khu dân cư. Chất thải chăn nuôi chưa được thu gom, xử lý đúng cách. Nguồn nguyên liệu có thể phục vụ sản xuất nông nghiệp vì thế bị bỏ phí, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến nguồn nước tại các khe suối.

Trong khi đó, giá vật tư nông nghiệp ngày càng tăng. Việc sử dụng phân bón của nhiều hộ dân chưa được quan tâm đúng mức. Phương thức sản xuất chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, hiệu quả kinh tế còn thấp, khiến đời sống người dân gặp nhiều khó khăn.

Từ thực tế ấy, một hướng làm kinh tế mới đã được hình thành. Năm 2025, Tổ hợp tác VANPA xã Lìa ra đời với 12 thành viên, đều là phụ nữ dân tộc Bru Vân Kiều và Pa Kô (dân tộc Tà Ôi). Thay vì xem phân gia súc và phụ phẩm nông nghiệp là chất thải, các thành viên tìm cách tận dụng, kết hợp với men vi sinh để sản xuất phân bón hữu cơ.

Các sản phẩm như phân bò ủ hoai, phân dê ủ hoai lần lượt được tạo ra. Phân gia súc và phụ phẩm nông nghiệp được thu gom, phối trộn với men vi sinh theo tỷ lệ phù hợp, sau đó xử lý theo quy trình để tạo thành phân bón hữu cơ. Cách làm không quá phức tạp nhưng đòi hỏi người thực hiện nắm vững kỹ thuật. Nhờ đó, những nguyên liệu vốn bị bỏ phí được chuyển thành sản phẩm phục vụ trồng trọt, góp phần giảm chi phí đầu vào cho nông dân.

Với những phụ nữ ở vùng miền núi còn nhiều khó khăn, mô hình mở ra cơ hội phát triển sinh kế ngay tại địa phương. Các thành viên có thêm việc làm, tích lũy kinh nghiệm sản xuất và từng bước tiếp cận phương thức tổ chức kinh doanh bài bản hơn.

Giá trị của mô hình không chỉ nằm ở những bao phân hữu cơ được đưa ra thị trường, mà còn ở sự thay đổi trong nhận thức về sản xuất nông nghiệp gắn với bảo vệ môi trường.

Bà Hồ Thị Tuyên, Tổ trưởng Tổ hợp tác VANPA, cho biết, dù mới đi vào hoạt động, tổ hợp tác đã sản xuất và tiêu thụ khoảng 20 tấn phân bón. Khách hàng chủ yếu là nông dân trên địa bàn xã Lìa.

“Bước đầu, số lượng phân chưa lớn nhưng tổ hợp tác đã ủ thành công và bán cho các hộ dân trồng trọt trên địa bàn. Thời gian tới, chúng tôi mong muốn hoàn thiện bao bì, nhãn mác và tìm kiếm thị trường lớn hơn để tăng thu nhập cho chị em”, bà Tuyên chia sẻ.

Từ những mẻ phân hữu cơ đầu tiên, sản phẩm của tổ hợp tác từng bước được người dân địa phương đón nhận. Mô hình góp phần thay đổi thói quen sử dụng phân bón, khuyến khích tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có và hướng đến phương thức canh tác thân thiện với môi trường.

Đặc biệt, việc thu gom, xử lý chất thải chăn nuôi giúp hạn chế tình trạng chất thải tồn đọng tại khu dân cư, giảm nguy cơ ô nhiễm đất và nguồn nước. Đây cũng là cách đưa tư duy kinh tế tuần hoàn đến gần hơn với đồng bào dân tộc thiểu số thông qua những việc làm thiết thực trong đời sống hằng ngày.

Sinh kế bền vững trước thách thức khí hậu

Mô hình sản xuất phân bón hữu cơ tại xã Lìa được triển khai do Chính phủ Ireland tài trợ thông qua Đại sứ quán Ireland tại Hà Nội. Chương trình hướng đến nâng cao năng lực kinh tế, phát triển sinh kế bền vững và tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu cho phụ nữ dân tộc thiểu số.

Từ nguồn hỗ trợ của chương trình, tổ hợp tác được trang bị một phần cơ sở vật chất, đồng thời tiếp cận các hoạt động đào tạo kỹ năng sản xuất và kinh doanh phân bón hữu cơ vi sinh. Đây là những điều kiện quan trọng giúp các thành viên từng bước hiện thực hóa ý tưởng, xây dựng mô hình sinh kế phù hợp với điều kiện địa phương.

Sau khoảng một năm vận hành, tổ hợp tác đã sản xuất hơn 20 tấn phân bón và men vi sinh xử lý chuồng trại, cung cấp chế phẩm cho hơn 70 hộ dân tại địa phương. Kết quả bước đầu cho thấy khả năng tận dụng nguồn lực tại chỗ để tạo ra giá trị kinh tế, đồng thời góp phần giải quyết vấn đề môi trường trong sản xuất nông nghiệp.

Mô hình cũng được ghi nhận tại Cuộc thi Sáng tạo Khoa học Kỹ thuật trong phát triển kinh tế nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu tỉnh Quảng Trị lần thứ nhất năm 2026, khi đạt giải Ba. Đây là sự khích lệ đối với những phụ nữ đang nỗ lực xây dựng sinh kế từ nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương.

Theo ông Trần Đình Dũng, Chủ tịch UBND xã Lìa, mô hình góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Để duy trì hiệu quả lâu dài, địa phương định hướng thành lập hợp tác xã, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc tổ chức sản xuất và tìm đầu ra cho sản phẩm. Cùng với đó, xã đẩy mạnh công tác quy hoạch, tạo cơ sở phát triển nông nghiệp phù hợp với điều kiện thực tế.

Với sự tiếp sức từ Chương trình MTQG 417, mô hình có thêm điều kiện để hoàn thiện quy trình sản xuất, mở rộng thị trường và từng bước hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ ngay tại địa phương.

Thực tế tại Lìa cho thấy, phát triển chuỗi giá trị ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số không nhất thiết phải bắt đầu từ những dự án lớn. Việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, xử lý chất thải chăn nuôi và thay đổi phương thức canh tác cũng có thể tạo ra những chuyển biến thiết thực. Từ mô hình sinh kế ban đầu, phụ nữ dân tộc thiểu số ở xã Lìa đang từng bước xây dựng phương thức sản xuất gắn với tiêu thụ sản phẩm. Điều quan trọng là người dân được trang bị kiến thức, kỹ năng và có điều kiện duy trì mô hình sau khi kết thúc hỗ trợ.

Từ mô hình sản xuất phân bón hữu cơ của phụ nữ dân tộc Bru Vân Kiều và Pa Kô (dân tộc Tà Ôi) ở xã Lìa, một hướng phát triển sinh kế bền vững đang dần hình thành. Chất thải được tận dụng, môi trường được quan tâm, cơ hội tạo việc làm và tăng thu nhập được mở rộng. Khi tiếp tục hoàn thiện kỹ thuật, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ, mô hình sẽ có thêm cơ hội phát triển. Theo định hướng của chính quyền địa phương, tổ hợp tác hướng tới nâng cấp thành hợp tác xã, từng bước củng cố chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ, tạo nền tảng để phụ nữ dân tộc thiểu số ở xã Lìa phát triển kinh tế ổn định, lâu dài.