Giữ bình yên dưới những mái nhà
Trong đời sống thường nhật của người dân ở buôn làng Tây Nguyên, những bất hòa, tranh chấp về đất đai hay xích mích giữa các thế hệ là điều khó tránh khỏi. Nếu giải quyết thuần túy bằng mệnh lệnh hay lý lẽ, mâu thuẫn rất dễ tích tụ thành đốm lửa bùng phát.
Điển hình như câu chuyện của gia đình ông Y.B.N. ở buôn Đrao, xã Krông Búk, tỉnh Đắk Lắk. Vì nhẹ dạ tin lời xúi giục của kẻ xấu, ông đã đưa cả vợ, ba đứa con nhỏ và hai người em vợ rời bỏ buôn làng sang Campuchia. Gia đình bỏ lại người con gái cô đơn ở quê nhà và rơi vào cảnh túng quẫn, kiệt quệ nơi xứ người.
Trước nguy cơ rạn nứt gia đình và tương lai mờ mịt của các cháu nhỏ, già làng Y Krú Ayun, người có hơn 20 năm uy tín giữ bình yên buôn làng, đã chủ động tìm đến để hòa giải với sự thấu hiểu sâu sắc. Ông thường xuyên qua lại động viên, xoa dịu tâm lý người con gái ở lại quê nhà. Đồng thời, ông kiên trì kết nối điện thoại xuyên biên giới để trò chuyện với ông Y.B.N. Không một lời trách phạt hay chỉ trích, ông Y Krú dùng sự chân thành phân tích thiệt hơn, thức tỉnh ông Y.B.N. nhận ra cái giá của những lời hứa hão và giá trị thực sự của mảnh đất quê hương. Chính sự kiên trì, thấu đáo ấy đã làm cái đầu đang nóng dịu lại, giúp ông Y.B.N. nhận ra sai lầm và quyết định đưa toàn bộ vợ con, em ruột trở về buôn Đrao đoàn tụ. Cả gia đình cùng gạt bỏ khúc mắc để làm ăn, sinh sống bình yên.
Ông Nông Văn Gióng ở thôn 13, xã Ia Rvê trong một buổi tuần tra biên giới cùng lực lượng chức năng tại địa bàn tỉnh Đắk LắkTương tự, ông Y Bin Niê ở buôn Blech, xã Ea Đrăng, người đã hơn 20 năm tham gia làm công tác hòa giải tại cộng đồng người Ê Đê, M’nông, cũng là một điểm tựa tin cậy của bà con mỗi khi trong nhà ngoài buôn có chuyện va chạm. Ông Y Bin Niê kể, mình không bao giờ quên vụ hòa giải mâu thuẫn gia đình ở xã Ea Đrăng hồi đầu năm 2026. Mâu thuẫn thường âm ỉ kéo dài từ chuyện tranh chấp bờ ranh đất rẫy, phân chia thừa kế tài sản không đều giữa anh em, cho đến những bất đồng thế hệ và bạo lực bộc phát. Khi xích mích lên cao, ông lặng lẽ cùng các hòa giải viên cơ sở kiên trì đến tận nhà lắng nghe tâm sự. Ông lấy tình ruột thịt và nghĩa buôn làng làm gốc để phân tích thiệt hơn, giúp các bên tự nguyện nhường nhịn, đo đạc lại ranh giới và chủ động bắt tay hòa giải. Người trong buôn quý ông không chỉ vì tuổi cao mà còn bởi sự am hiểu phong tục. Những câu nói chân thành như “May mà có cụ”, “May mà có ông” chính là thước đo cho sự tin cậy mà bà con dành cho người giữ bình yên ở cơ sở.
Anh Vàng Seo Giàng (người ở giữa), Trưởng thôn Yang San, xã Ea Ô, Đắk Lắk, am hiểu phong tục, tập quán và lối nghĩ của bà con, từ đó vận dụng linh hoạt vào công tác tuyên truyền, vận động, mang lại hiệu quả thiết thựcKhông chỉ giải quyết các tranh chấp tài sản hay xích mích người lớn, những người làm hòa giải ở buôn làng còn bảo vệ tương lai cho con trẻ. Luật sư Lưu Thị Thu Hiền, Đoàn Luật sư Đắk Lắk, kể về một cô gái ở buôn Mông, xã Ea Kiết đứng trước nguy cơ phải nghỉ học để lấy chồng do quan niệm gia đình. Trưởng thôn Lý Seo đã phối hợp với nhà trường, Hội Liên hiệp Phụ nữ và gia đình để giải thích, vận động. Nhờ đó, cô gái không chỉ trở lại trường học mà còn nhận được học bổng tiếp sức tương lai.
Đưa chính sách, pháp luật đến với người dân bằng con đường văn hóa
Trong xã hội Tây Nguyên truyền thống, già làng phải là người cao tuổi nhất, có uy tín và được cộng đồng tin cậy nhờ vốn sống, sự am hiểu phong tục cùng khả năng phân xử bất đồng. Luật tục từng góp phần điều chỉnh các mối quan hệ và duy trì trật tự buôn làng. Tuy nhiên, bên cạnh những quy tắc tích cực thì cũng có những tập quán không còn phù hợp, thậm chí xâm phạm quyền lợi chính đáng của con người.
(Từ trái qua phải) Ông Đỗ Xuân Đản, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã, Chủ tịch Hội CCB xã Krông Ana; Ông Y PoL Byă, Người có uy tín và ông Y Chõn Niê, già làng Buôn Trấp tại một buổi họp phổ biến pháp luậtNgày nay, dù vai trò già làng có nhiều thay đổi nhưng sự gần gũi, am hiểu phong tục vẫn là lợi thế quan trọng khi vận động người dân chấp hành pháp luật. Bởi hòa giải ấy không chỉ là phân định ai đúng ai sai mà phải tháo gỡ sao cho hợp tình, hợp lý. Từ thực tế đó có thể thấy, hiểu phong tục không có nghĩa là để tập quán thay thế pháp luật. Người làm hòa giải phải biết phát huy các giá trị tích cực để bảo vệ quyền lợi chính đáng của các bên.
Như ở Buôn Trấp, xã Krông Ana, ông Y PoL Byă là người am hiểu luật tục Ê Đê Bih nên việc gì đến tay ông cũng có cách giải quyết tốt. Theo bà Nguyễn Thị Phượng, Bí thư Chi bộ Buôn Trấp, khi người hòa giải hiểu luật tục và nắm vững pháp luật thì việc giải thích, vận động sẽ có thêm cơ sở vững chắc để thuyết phục người dân.
Ông Y Bin Niê xã Ea Đrang trò chuyện, chia sẻ cùng người dân về luật tục về pháp luật hôn nhân gia đình Ở những địa bàn vùng sâu, vùng xa và biên giới, vai trò của những người gần dân như Già La O Lanh ở thôn Phước Tân, xã Tây Sơn, người am hiểu địa hình và đời sống đồng bào Chăm Hroi, hay anh Giàng Seo Giàng, Trưởng thôn Yang San, xã Ea Ô, dù mới ngoài 30 tuổi nhưng nắm rất rõ hoàn cảnh cộng đồng 90% là người Mông, Nùng di cư từ Tây Bắc vào, chính là những cầu nối quan trọng giúp thông tin pháp luật đến với bà con một cách tự nhiên nhất.
Đưa pháp luật đến với người dân đòi hỏi sự linh hoạt theo từng địa bàn. Không thể lúc nào cũng tập trung bà con ở hội trường mà đôi khi tuyên truyền tại trường học, nhà sinh hoạt cộng đồng, theo nhóm nhỏ hoặc trực tiếp tại gia đình. Quan trọng là các nội dung an toàn giao thông, phòng chống ma túy, phòng tránh lừa đảo trên mạng hay chính sách dân tộc được giải thích bằng ngôn ngữ gần gũi nhất. Điều này càng trở nên có ý nghĩa thiết thực trong quá trình triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I từ năm 2026 đến năm 2030, được phê duyệt tại Quyết định số 417/QĐ-BNNMT ngày 31/1/2026. Cùng với đó là Đề án “Phổ biến, giáo dục pháp luật phù hợp với đối tượng, địa bàn vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2026 - 2035”, được phê duyệt tại Quyết định số 233/QĐ-TTg ngày 3/2/2026 của Thủ tướng Chính phủ.
Từ lâu, hệ thống loa truyền thanh vẫn có vai trò đưa thông tin đến đông đảo người dân. Nhưng với những vấn đề cần giải thích, đối thoại hoặc tháo gỡ vướng mắc, thông tin một chiều chưa thể thay thế việc gặp gỡ trực tiếp. Ở một tỉnh có địa bàn rộng và cộng đồng dân cư đa dạng như Đắk Lắk, cần kết hợp nhiều hình thức tuyên truyền, phát huy vai trò của Người có uy tín và điều chỉnh cách làm theo đặc điểm từng địa bàn.
Theo ngành Tư pháp Đắk Lắk, cuối năm 2025 toàn tỉnh có 2.314 tổ hòa giải với 16.489 hòa giải viên, mỗi năm tiếp nhận gần 2.000 vụ việc với tỷ lệ hòa giải thành công trên 70%. Chưa có thống kê cụ thể những vụ hòa giải thuộc lĩnh vực nào, câu chuyện cụ thể là gì. Nhưng con số ấy cho ta thấy việc gì được hòa giải sớm chừng nào thì trái ngọt đến sớm chừng đó. Những cán bộ như ông Nguyễn Huy Tiến, Bí thư Đảng ủy xã biên giới Ea Súp, ông Nông Văn Gióng, Trưởng thôn 13, xã Ia Rvê hay ông Lơ Mơ Tư ở xã Phú Mỡ đều khẳng định rằng, người làm hòa giải cần được bồi dưỡng kiến thức pháp luật và kỹ năng lắng nghe. Đồng thời, đối với các vụ việc có dấu hiệu tội phạm hoặc bạo lực nghiêm trọng thì phải chuyển cơ quan có thẩm quyền xử lý, chứ không thể lấy lý do giữ hòa khí mà buộc người yếu thế chịu thiệt thòi.
Am hiểu và tôn trọng sự khác biệt văn hóa chính là con đường ngắn nhất để quy định pháp luật được người dân tiếp nhận một cách tự nguyện. Khi người dân hiểu rõ quyền lợi, biết cách bảo vệ tài sản và chủ động giải quyết xích mích từ gốc, các chương trình phát triển mới có thêm điều kiện đi vào cuộc sống. Qua đó, góp phần giữ gìn nét đẹp truyền thống buôn làng, hỗ trợ giảm nghèo bền vững và củng cố vững chắc khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
