Nghề làm giấy bản của người Nùng ở Cao Bằng

Làng Dìa Trên, xã Quảng Uyên là làng nghề nổi tiếng làm giấy bản từ lâu đời ở Cao Bằng. Làng nằm gọn trong một thung lũng với những nếp nhà sàn truyền thống lợp ngói âm dương, những cánh rừng và thảm lúa xanh mướt bao quanh, tạo nên vẻ bình yên, thuần khiết, bản sắc văn hóa của người Nùng. Đến làng Dìa Trên, hộ làm giấy bản Thành Kính là một địa chỉ tin cậy không thể bỏ qua. Chị Nông Thị Kính biết làm nghề từ khi 15 tuổi. Về làm dâu, chị dễ dàng nối tiếp nghề của nhà chồng. Thấm thoắt đã mấy chục năm, với chị, nuôi dưỡng niềm đam mê theo đuổi nghề là cách để tiếp nối truyền thống của cha ông và giữ mãi nét đẹp văn hóa dân tộc.

Nguyên liệu chính để làm giấy bản là cây giấy dó, hay là cây Mạy Sla theo tiếng địa phương. Đây là loại cây dại mọc bên sườn núi, khoảng 1 - 2 năm là đồng bào có thể chặt về, tước lấy phần vỏ để làm giấy. Từ đây, bắt đầu một quy trình tỉ mỉ, vất vả như cạo vỏ, luộc hai lần trong ít nhất hai giờ đồng hồ, dùng chày đập thật nhuyễn, cho vào bể nước khuấy đều để ra bột, sau đó là seo giấy, phơi khô trên bề mặt phẳng giúp thành phẩm dai, chắc, có mùi thơm thoang thoảng. Thế mới biết, để làm ra tờ giấy bản mỏng manh cũng phải tốn bao công sức…

Cách sản xuất giấy tự nhiên, thân thiện với môi trường của người Nùng rất thu hút du khách quan tâm, tìm hiểu. Chị Lê Vũ Minh Trang cùng hai con từ Thành phố Hồ Chí Minh ra tham quan làng nghề Dìa Trên hào hứng chia sẻ cảm giác hạnh phúc khi có cơ hội được tận mắt quan sát, được người dân sở tại hướng dẫn quy trình sản xuất thủ công; được trực tiếp giã, seo, phơi giấy để học hỏi về một nghề truyền thống độc đáo. Đám trẻ cũng rất thích thú khi được trải nghiệm thực tế việc làm giấy thủ công, từ đó, thêm hiểu biết và dần hình thành ý thức tự hào, trách nhiệm gìn giữ, quảng bá bản sắc văn hóa dân tộc.

Khi được chọn là điểm đến trong hành trình khám phá tuyến phía Đông “Trải nghiệm văn hóa địa phương ở xứ sở thần tiên” của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, bà con thêm hứng khởi vì ngày ngày được đón nhiều đoàn khách cả Tây lẫn ta tấp nập đến tham quan, tìm hiểu, trải nghiệm cách làm nghề giấy truyền thống. Khi đã dừng chân ở làng nghề, du khách nào cũng muốn mang về một vài món quà lưu niệm từ giấy bản. Thế là, nếu như xưa kia, giấy bản chỉ được người Nùng sử dụng vào việc dạy và học chữ Nho, viết sách cúng, sách xem tướng số, truyện, thơ Nôm hoặc dùng làm vàng mã với kích thước nhỏ, thì nay, bà con đã đa dạng nhiều kích thước khác nhau để phục vụ cho việc làm đồ trang trí, viết chữ thư pháp, làm quạt giấy, sổ tay, bưu thiếp, hoa giấy, quyển thơ, túi xách đựng quà tặng...

Chị Nông Thị Kính chia sẻ, hàng lưu niệm làm từ giấy bản rất được du khách ưa chuộng. Khách nước ngoài, khách từ các tỉnh phía Nam thích tự tay làm giấy rồi mang đi luôn. Những cuốn sổ, tranh vẽ, chữ thư pháp... theo khách nước ngoài sang Hà Lan, Italia, Mỹ... và theo chân du khách nội địa đến mọi miền Tổ quốc khiến bà con vô cùng tự hào. Thu nhập của gia đình chị giờ được cấu thành từ 2 nguồn, một nguồn từ làm giấy và một nguồn từ dịch vụ du lịch mang lại, đủ để chị yên tâm gắn bó, phát triển nghề truyền thống của ông cha.

Dìa Trên đang ngày càng tiến gần hơn đến mô hình của một làng nghề truyền thống kết hợp với du lịch ngay giữa Công viên địa chất Non nước Cao Bằng. Đây là một mô hình rất có ý nghĩa, làm phong phú thêm loại hình du lịch trải nghiệm dựa trên sự kết hợp hài hòa, bền vững giữa cảnh sắc thiên nhiên và tài nguyên tri thức văn hóa dân tộc tại chỗ, tạo ra sinh kế, thu nhập để đồng bào có thêm động lực gìn giữ bản sắc văn hoá dân tộc và phát triển làng nghề truyền thống, phù hợp với xu thế phát triển hiện nay.