Nghệ nhân Bùi Thị Phiêu (ở giữa), Chủ tịch Câu lạc bộ Hát bội xã Thành Vinh.Sinh ra trong gia đình có truyền thống hát bội ở thôn Vân Đình, xã Thành Vinh, bà Phiêu lớn lên cùng tiếng trống tuồng, tiếng đàn nhị và những đêm theo cha rong ruổi cùng các gánh hát khắp các bản Mường. Những năm ấy, hát bội chưa có sân khấu cố định. Các nghệ nhân thường mang theo đạo cụ, phục trang dựng sân khấu tạm ở sân đình, bãi đất trống hay giữa không gian lễ hội để biểu diễn phục vụ Nhân dân.
Trong ký ức của bà, mỗi đêm diễn là một lần cả bản làng sáng đèn. Người già, trẻ nhỏ quây quần quanh sân diễn để xem những tích tuồng về lòng trung nghĩa, tinh thần yêu nước và đạo lý làm người. Chính từ những lời ca hào sảng, những động tác dứt khoát, oai phong ấy đã nuôi dưỡng trong bà tình yêu đặc biệt với hát bội.
Bà Phiêu chia sẻ “Hát bội ăn vào máu thịt từ nhỏ rồi. Nghe tiếng trống là nhớ, là muốn được đứng trên sân khấu”.
Theo thời gian, hát bội trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân Mường Đòn. Mỗi dịp lễ hội, tết đến xuân về, bên cạnh tiếng cồng chiêng, hát đúm, hát đang, những làn điệu cổ như Nam Bình, Nam Ai, Tẩu Mã, hát khách… lại vang lên giữa núi rừng, nhắc nhở con cháu về cội nguồn và truyền thống của dân tộc Mường.
Nhưng rồi nhịp sống hiện đại khiến loại hình nghệ thuật này có lúc đứng trước nguy cơ mai một. Các nghệ nhân lớn tuổi lần lượt vắng bóng, lớp trẻ ít người còn mặn mà với tuồng cổ. Không chấp nhận để di sản cha ông rơi vào quên lãng, bà Phiêu cùng những người tâm huyết trong xã đã đứng ra vận động bà con khôi phục lại các trích đoạn hát bội cổ.
Ngôi nhà nhỏ của bà ở thôn Vân Đình nhiều năm nay trở thành nơi truyền dạy miễn phí cho lớp trẻ trong vùng. Từ cách lấy hơi, luyến láy đến từng điệu bộ, ánh mắt của mỗi nhân vật đều được bà kiên trì chỉ dạy. Có hôm tập đến khuya, giọng đã khản đặc nhưng bà vẫn nắn từng câu hát cho học trò.
Điều khiến bà vui nhất không phải những lần biểu diễn đông khán giả, mà là ngày càng có thêm người trẻ quay lại học hát bội. Theo bà, chỉ cần còn người nghe, còn người học thì hát bội vẫn còn sức sống.
Câu lạc bộ Hát bội thôn Vân Đình, xã Thành Vinh miệt mài tập luyện, gìn giữ những làn điệu trên đất Mường Đòn.Không chỉ truyền dạy nghệ thuật, bà Phiêu còn truyền cho thế hệ sau niềm tự hào về văn hóa dân tộc. Trước mỗi buổi diễn, bà và các bậc cao niên trong làng vẫn giữ nghi thức thắp hương kính Tổ tiên, xin phép mở hội. Với bà, đó là cách để con cháu hiểu rằng mỗi câu hát, mỗi vai diễn đều mang trong mình chiều sâu văn hóa và đạo lý của cha ông.
Nhờ sự bền bỉ của những nghệ nhân như bà Phiêu, hát bội hôm nay không còn chỉ tồn tại trong ký ức của người già ở Mường Đòn. Những làn điệu cổ tiếp tục vang lên trong các lễ hội cộng đồng, các chương trình văn nghệ địa phương và trở thành điểm tựa tinh thần của người dân nơi đây.
Ông Trịnh Quang Duy, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Thành Vinh cho biết, địa phương luôn quan tâm bảo tồn không gian văn hóa truyền thống của Mường Đòn, tạo điều kiện để các câu lạc bộ văn nghệ dân gian hoạt động, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc trong đời sống cộng đồng.
Giữa dòng chảy hiện đại, người phụ nữ Mường ấy vẫn lặng lẽ “giữ lửa” cho hát bội bằng tất cả tình yêu và trách nhiệm. Không sân khấu lớn, không ánh đèn rực rỡ, nhưng bằng sự tận tụy của mình, bà Bùi Thị Phiêu đã góp phần giữ cho những câu hát cổ của đất Mường Đòn tiếp tục ngân vang từ thế hệ này sang thế hệ khác.
