Nghệ thuật trang trí cây nêu của người Co: Biểu tượng sống giữa ngàn mây

Nghệ thuật trang trí cây nêu của người Co không chỉ đơn thuần là một kỹ thuật tạo hình thủ công, đó là bản thông điệp bằng màu sắc và hình khối mà Tổ tiên người Co gửi gắm vào đất trời, là nhịp cầu nối kết giữa thế giới thực tại và cõi linh thiêng.

Triết lý nhân sinh từ những đường nét chạm trổ

Cây nêu của người Co khác biệt hoàn toàn với cây nêu ngày Tết của người Kinh hay cây nêu của các dân tộc lân cận như Xơ Đăng, Hrê. Điểm đặc sắc nhất nằm ở cấu trúc phức tạp và sự tinh xảo trong trang trí. Một cây nêu truyền thống của người Co thường cao từ 5-9m được chia thành nhiều tầng nấc với ý nghĩa biểu tượng rõ rệt.

Nghệ thuật trang trí cây nêu là một sự sắp đặt về vũ trụ quan. Phần thân nêu thường được làm từ gỗ bền, thẳng, bao quanh là các họa tiết hình học, hoa văn sóng nước, hình răng cưa và đặc biệt là các biểu tượng mô phỏng thiên nhiên như Mặt Trời, Mặt Trăng, chim chóc. Người Co quan niệm rằng, cây nêu là con đường để các vị thần linh (yang) giáng hạ xuống bản làng, do đó, trang trí càng đẹp, càng rực rỡ thì lòng thành kính của dân bản càng dễ chạm đến đấng tối cao.

Sự giao thoa giữa điêu khắc và hội họa

Để tạo nên một cây nêu đúng chuẩn, những nghệ nhân người Co phải mất hàng tuần, thậm chí hằng tháng trời. Nghệ thuật này đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật đẽo gọt (điêu khắc) và phối màu (hội họa).

Về tạo hình: Điểm nhấn quan trọng nhất là chiếc phướn nêu (hay còn gọi là lá nêu). Đây là bộ phận chuyển động theo gió, được làm bằng nan tre chuốt mỏng, đan cài tinh xảo. Trên phướn treo những hình nộm bằng gỗ hình chim chèo bẻo, biểu tượng của sự thông minh và lòng dũng cảm.

Về màu sắc: Người Co chỉ sử dụng ba màu chủ đạo: Đen, đỏ và trắng. Màu đen từ than củi, màu đỏ từ đất đá hoặc vỏ cây, màu trắng từ vôi hoặc bột gạo. Sự tương phản mạnh mẽ giữa các gam màu này trên nền gỗ tự nhiên tạo nên một hiệu ứng thị giác đặc biệt, vừa mang vẻ hoang sơ, vừa trang nghiêm, huyền bí giữa không gian núi rừng.

Trái tim của lễ hội

Cây nêu không tồn tại độc lập, là trung tâm của các nghi lễ trọng đại nhất của người Co, đặc biệt là lễ Ăn trâu. Khi tiếng chiêng Cà đáo vang lên, vòng người nhảy múa quanh cây nêu cũng chính là lúc nghệ thuật trang trí này phát huy tối đa công năng văn hóa. Từng hoa văn được chạm khắc trên thân nêu là những câu chuyện kể về lịch sử di cư, về cuộc chiến chống chọi với thiên tai và niềm khát khao về một mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no. Đặc biệt, nghệ thuật trang trí này còn thể hiện tính cộng đồng rất cao. Từ thanh niên vào rừng tìm gỗ, người già vẽ mẫu hoa văn, phụ nữ đan phướn... tất cả tạo nên một sự gắn kết cộng đồng chặt chẽ thông qua lao động nghệ thuật.

Sức sống đương đại

Chính quyền địa phương và cộng đồng người Co đã có những nỗ lực đáng ghi nhận trong việc đưa nghệ thuật cây nêu vào các ngày hội văn hóa, các chương trình giáo dục ngoại khóa. Cây nêu giờ đây không chỉ xuất hiện trong các nghi lễ hiến tế mà còn trở thành biểu tượng du lịch, giúp du khách trong và ngoài nước hiểu hơn về tâm hồn người Co. Việc bảo tồn nghệ thuật trang trí cây nêu không chỉ là giữ lại một hiện vật bằng gỗ mà là giữ lại mã gen văn hóa của một dân tộc. Đó là cách để người Co không bị hòa tan trong xu thế toàn cầu hóa, để mỗi khi nhìn thấy hình bóng cây nêu vươn cao giữa đại ngàn, người ta nhận ra ngay bản sắc riêng biệt, kiên cường của vùng đất Quế Trà Bồng.

Di sản văn hóa không chỉ được trưng bày trong bảo tàng, mà là những giá trị đang sống cùng cộng đồng. Cây nêu của người Co ở Trà Bồng chính là một ví dụ điển hình cho sức sống bền bỉ ấy; là minh chứng cho trí tuệ sáng tạo và đôi bàn tay khéo léo của những con người miền sơn cước. Gìn giữ cây nêu, chính là gìn giữ sợi dây liên kết giữa quá khứ và tương lai, để bản sắc của người Co mãi mãi như dòng sông Trà Bồng, hiền hòa nhưng bền bỉ chảy qua bao thăng trầm lịch sử.