Nghi thức rước Đại lịch trong Tết Chôl Chnăm Thmây của người Khmer

Trước đây, người Khmer tổ chức Tết Chôl Chnăm Thmây đón năm mới vào tháng đầu tiên của năm - tháng Mic-ka-sê (khoảng tháng 12, tháng 1 Dương lịch). Tuy nhiên do thấy vào thời điểm này mùa mưa chưa dứt hẳn, gây nhiều khó khăn cho việc vui chơi trong 3 ngày tết, nên đồng bào đã dời thời điểm đón tết vào trung tuần tháng 4 như hiện nay. Đây là lúc thời tiết khô ráo, mùa màng đã thu hoạch xong, các thành viên trong cộng đồng bước vào thời gian nông nhàn trong năm.

Ngày đầu tiên trong Tết Chôl Chnăm Thmây là Lễ rước Đại lịch - Maha Songkran có ý nghĩa tương tự lễ đón giao thừa trong Tết Nguyên đán của người Việt và nhiều dân tộc khác. Không khí tết chỉ thật sự tới khi mọi nhà, mọi chùa sau khi tiến hành nghi lễ đón giao thừa.

Đại lịch là loại lịch cổ truyền do các Hô Ra (Chiêm tinh gia) soạn ra để sử dụng trong một năm. Đại lịch ghi rõ các ngày, tháng và thời khắc diễn ra tất cả các lễ hội, mưa nắng, điềm tốt xấu trong một năm. Người Khmer dựa vào đại lịch để tổ chức giao thừa, thời khắc vào năm mới và bói điều hung kiết trong năm.

Thời khắc giao thừa của người Khmer khác so với người Kinh, người Hoa hoặc các dân tộc chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc hoặc phương Tây. Giờ giao thừa không cố định vào lúc 0 giờ tiếp giáp giữa năm cũ và năm mới mà luôn thay đổi hằng năm tùy vào quyển “Đại lịch” do các nhà thiên văn biên soạn. Có năm, thời khắc đó được ấn định vào lúc 13 giờ của ngày đầu tiên, có năm thì rơi vào ban đêm, có năm thì lại vào khoảng 9-10 sáng của ngày thứ hai...

Để đón giao thừa, vào giờ tốt (khoảng từ 7 giờ sáng hoặc 5 giờ chiều), nhà nhà, người người chỉnh tề áo quần, mang theo nhang đèn cùng lễ vật đến chùa để làm lễ rước quyển Đại lịch “Maha-shang-kran” mới.

Tại đây, dưới sự điều khiển của một vị Acha, mọi người xếp từ 2 hàng trở lên, rồi rước cuốn lịch mới quanh chính điện ba vòng theo chiều kim đồng hồ để tiễn những điều xui xẻo của năm cũ, gửi gắm ước vọng vào những điều tốt lành, may mắn, mưa thuận gió hòa trong năm mới.

Sau khi làm lễ rước Đại lịch Maha-shang-kran, vị Acha sẽ đọc nội dung dự báo về các hiện tượng tự nhiên sẽ xảy ra trong năm như: lượng mưa, lũ lụt, giông gió, sấm chớp… để mọi thành viên trong cộng đồng dự đoán năm mới tốt hay xấu, thuận lợi, khó khăn như thế nào... mà chuẩn bị tâm thế.

Theo truyền thuyết, nghi thức rước Maha-shang-kran thường được dựa theo huyền thoại Bà-la-môn “Thomabal-Koma và Kabâl Maha-prum”. Chuyện kể rằng, chàng trai Thomabal- Koma thông minh, tài giỏi đã chiến thắng trong một cuộc đấu lý với Kabal Maha-prum - vị thần có bốn gương mặt, chuyên xuống trần gian thuyết pháp dạy đời.

Thua cuộc, thần đã tự chặt đầu mình, đưa cho 7 cô công chúa là con gái của mình và dặn để đầu thần trên một khay vàng, rồi đem đi quàn tại hang thủy tinh Thomamialy, nơi núi Kay-las thuộc dãy Hymalaya, không được quăng đầu Ngài xuống biển hay lên núi rừng, hoặc vào không trung. Bởi chiếc đầu Ngài khi rơi vào những không gian đó sẽ thiêu rụi mọi thứ, đúng hơn là sự đau khổ và cái chết sẽ không tránh khỏi. Suy cho cùng, đầu bốn mặt của thần Kabal Maha-prum chính là biểu tượng của bốn đức tính: Từ, Bi, Hỉ, Xả mà mọi người, cả loài súc sinh luôn phải có trong mình nhằm đạt được cuộc sống viên mãn.

Từ đó về sau, mỗi năm, đúng vào ngày thần tự sát, bảy cô công chúa giáng trần, vào hang bưng khay đầu lâu của cha đến núi Kay-las (Tudi) gội rửa, rồi đi vòng quanh chân núi 3 lần theo hướng mặt trời mọc, trước khi đem đặt lại vị trí cũ. Đây cũng là biểu tượng cho sự sinh sôi, phát triển (bởi con số 3 là số dương, là số đại diện cho sự sung túc, no đủ). Mỗi năm, một cô công chúa sẽ bưng khay đầu lâu một lần, nên tùy theo số mạng của công chúa Tiên nữ nào bưng mà người ta sẽ biết được năm đó tốt hay xấu.