Ngọt ngào hạt đường An Khê

Vùng đất An Khê (tỉnh Bình Định cũ) nay thuộc tỉnh Gia Lai, cách đây 250 năm từng là căn cứ địa Tây Sơn Thượng đạo của 3 anh em nhà Tây Sơn là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ trong buổi đầu chiêu binh tụ nghĩa hồi thế kỷ XVIII. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, yếu tố quan trọng quyết định sự thành công của cuộc khởi nghĩa chính là sự giúp đỡ của nhân dân, đặc biệt là đồng bào Ba-na và Gia-rai sinh sống trên mảnh đất này. Nhằm thắt chặt tình đoàn kết Kinh - Thượng, Nguyễn Nhạc còn lấy vợ là Yă Đố (còn gọi là Cô Hầu) - con gái của một tộc trưởng người Ba-na. Nhờ sự giúp đỡ của Yă Đố, anh em nhà Tây Sơn đi đến đâu cũng được người dân vùng Thượng đạo quy thuận và tham gia lực lượng nghĩa quân.

Yă Đố cùng với dân làng tìm đất khai hoang, lập ra cánh đồng rộng lớn để trồng lúa và cây lương thực, cây ăn quả. Nơi sản xuất ấy vẫn còn dấu tích đến ngày nay, với di tích Vườn Mít, cánh đồng Cô Hầu thuộc Quần thể di tích Tây Sơn Thượng đạo đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt vào tháng 01/2022. Cũng theo các nhà nghiên cứu, việc làm sáng rõ những giá trị của di tích đặc biệt này còn cho những bằng chứng khoa học về quá trình di dân, định cư, lịch sử khai hoang, giao thương, tạo dựng làng xã của người Kinh, người Thượng, tín ngưỡng thờ tự thần linh gắn với hệ thống đình, miếu phong phú trên vùng Thượng đạo.

Ngoài ra, vì một lòng tin theo Bok Nhạc nên bà con nơi đây đã cung cấp rất nhiều voi và quản tượng cho đội tượng binh của Tây Sơn. Chính vì vậy, ngoài sản xuất lương thực để nuôi quân, bà con còn trồng rất nhiều mía để nuôi voi và đội tượng binh này đã góp phần quan trọng đại phá quân Thanh năm 1789.

Nhận thấy tiềm năng sản xuất lương thực, thực phẩm, đặc biệt là cây mía từ hàng trăm năm trước của vùng đất này, cách đây hơn 20 năm, Công ty Cổ phần Đường Quảng Ngãi đã xây dựng Nhà máy Đường An Khê tại đây. Nhà máy đã vận động nhân dân vùng Tây Sơn Thượng đạo dồn điền đổi thửa sản xuất mía theo mô hình cánh đồng lớn. Từ ngày đi vào hoạt động đến nay, Nhà máy đã phát triển diện tích vùng mía nguyên liệu lên gần 32.000ha và cây trồng này đang trở thành sinh kế bền vững cho hàng chục nghìn hộ dân. Niên vụ 2024-2025, tổng diện tích mía toàn vùng Đông Gia Lai đạt hơn 31.500ha, sản lượng ước tính lên tới 2,4 triệu tấn mía, trở thành vùng nguyên liệu mía lớn nhất cả nước, giúp nhà máy sản xuất khoảng 15% sản lượng đường của cả nước, trở thành nhà máy đường lớn nhất Việt Nam.

Hoạt động của Nhà máy Đường An Khê đã góp phần giải quyết việc làm trực tiếp và gián tiếp cho hàng trăm lao động tại chỗ và hàng ngàn hộ trồng mía trên toàn vùng, phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số. Anh Đinh Hyon ở làng Bờ, xã Tơ Tung cho biết, gia đình anh trồng khoảng 3ha mía, trung bình mỗi vụ thu được hơn 200 tấn mía nguyên liệu, sau khi trừ chi phí còn lãi khoảng 100 triệu đồng. Hàng năm, tùy theo nhu cầu sản xuất, nhà máy còn tuyển thêm hàng trăm công nhân hợp đồng thời vụ, làm việc từ 5 đến 6 tháng. Từ vụ 2024-2025 đến vụ 2026-2027, Nhà máy Đường An Khê áp dụng chính sách hỗ trợ đồng bào chuyển đổi diện tích các cây trồng khác để chuyển sang trồng mía, với hy vọng trong những năm tới, mở rộng diện tích mía nguyên liệu của Nhà máy lên 33.000ha.

Quy trình sản xuất khép kín từ vùng nguyên liệu mía Tây Nguyên trù phú đến túi đường ngọt ngào đã tạo nên thương hiệu đường An Khê chất lượng cao. Quan trọng nữa là cùng với việc mở rộng diện tích, đời sống của nhân dân trong vùng nguyên liệu, trong đó có cộng đồng các dân tộc thiểu số nơi đây đang ngày càng phát triển hơn.

Quần thể di tích Tây Sơn Thượng đạo vào cuối thế kỷ XVIII dưới sự lãnh đạo của anh em Nhà Tây Sơn đã viết nên một trang sử vàng son trong truyền thống đấu tranh chống giặc ngoại xâm, chấm dứt gần 200 năm chia cắt đất nước thời Trịnh - Nguyễn phân tranh. Vùng đất ấy ngày nay đang chuyển đổi cơ cấu cây trồng mạnh mẽ, tạo đà phát triển kinh tế - xã hội, góp phần mang lại cuộc sống no ấm cho cộng đồng các dân tộc. Tây Sơn Thượng đạo đang dần trở thành điểm thu hút du khách trong và ngoài nước đến dâng hoa, thắp hương bày tỏ lòng thành kính đối với những vị anh hùng của dân tộc, tìm hiểu lịch sử đầy tự hào cùng sự đổi thay của đất và người nơi đây ./.